Nhà khoa học lớn, nhân cách lớn

Giáo sư, Viện sĩ (GS.VS) Trần Đại Nghĩa là người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, người con ưu tú của quê hương Vĩnh Long.

Trọn đời tận tụy với sự nghiệp cách mạng, ông để lại dấu ấn sâu đậm bằng những cống hiến cho ngành quân giới, nền khoa học nước nhà và một tấm gương sáng về lòng yêu nước, ý chí tự lực, sáng tạo, hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân.

Hội LHPN xã Tam Bình về dâng hương Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa.

Khát vọng cứu nước, phụng sự Tổ quốc

GS.VS Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13/9/1913, trong gia đình nhà giáo tại làng Chánh Hiệp (nay là xã Hòa Hiệp, Vĩnh Long). Khi còn đi học, Phạm Quang Lễ đứng đầu kỳ thi tú tài, ra nước ngoài học tập, ông có tới 6 bằng ĐH và chứng chỉ của các trường ĐH danh tiếng của Pháp.

Gần 11 năm học tập và làm việc ở xứ người, trải qua bao khó khăn, vất vả, nhưng Phạm Quang Lễ vẫn không ngừng học tập, bí mật nghiên cứu về vũ khí. Năm 1946, ông đã từ bỏ công việc với mức lương tương đương 22 lượng vàng/tháng ở Paris để theo Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước.

Khi Phạm Quang Lễ được Bác Hồ giao làm Cục trưởng Cục Quân giới, Bác nói: “Đây là việc đại nghĩa. Vì thế, từ nay Bác đặt tên cho chú là Trần Đại Nghĩa”. Ông đã trở thành Cục trưởng Cục Quân giới lúc 33 tuổi, Thiếu tướng quân đội lúc 35 tuổi, Anh hùng Lao động lúc 39 tuổi, Viện sĩ Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô năm 53 tuổi...

Không phụ sự kỳ vọng của Bác, Trần Đại Nghĩa đã có nhiều đóng góp trong lĩnh vực chế tạo, cải tiến vũ khí như: chế tạo súng bazooka, súng không giật SKZ, đạn bay; cùng nhiều sáng kiến, cải tiến kỹ thuật, chiến thuật trong đánh B-52 của Mỹ... góp phần vào thắng lợi của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Và sau này, với vai trò là Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, Trần Đại Nghĩa đã có nhiều đóng góp quan trọng, góp phần vào sự phát triển của nền khoa học Việt Nam.

Theo PGS.TS Nguyễn Danh Tiên- Viện Trưởng Viện Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, đảm nhiệm chức vụ Cục trưởng Cục quân giới khi kháng chiến chống Pháp bùng nổ là thử thách không nhỏ đối với Trần Đại Nghĩa.

Ông phải làm việc và sinh hoạt trong điều kiện hết sức thiếu thốn, với căn phòng rộng khoảng 9m2, thiếu ánh sáng, đồ nghề chỉ có một ít dụng cụ làm bằng tay như búa, đục, kìm, dũa, mỏ hàn, vặn vít và 1 cái cân tiểu ly để cân thuốc nổ. Trong điều kiện khó khăn như vậy nhưng Trần Đại Nghĩa cùng đội ngũ cán bộ quân giới vẫn làm việc bất kể giờ giấc, ngày đêm để hoàn thành nhiệm vụ được giao.

Sinh thời, GS.VS Trần Đại Nghĩa luôn nhấn mạnh tuổi trẻ phải có hoài bão lớn. Theo TS Nguyễn Bách Khoa- nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Vĩnh Long, trong lời tự sự của mình, GS.VS Trần Đại Nghĩa đã viết: “Tuổi trẻ thật là quý giá. Khi đã định hướng là khi ta không đánh mất mình trong dòng đời trôi nổi. Tuổi trẻ đủ sức mạnh giúp ta đứng dậy mỗi khi bị sức mạnh phũ phàng đánh ngã. Tuổi trẻ đủ dũng khí vượt lên trên con đường lẻ loi, âm thầm để đi tới tương lai. Tuổi trẻ khát khao tình yêu và cuộc sống, song khi đã có chí hướng, tuổi trẻ lại có thể dồn toàn bộ khát vọng cho tình yêu lớn. Bây giờ tôi muốn nói lại với các con tôi và tất cả các bạn trẻ như vậy. Đó là kinh nghiệm sống của đời tôi”. Và Trần Đại Nghĩa đã “dồn toàn bộ khát vọng cho tình yêu lớn” của đời mình, đó là khát vọng giải phóng dân tộc.

Sống mãi trong lòng quê hương

Mỗi lần có dịp về thăm quê hương Hòa Hiệp, GS.VS Trần Đại Nghĩa đều thăm, làm việc trực tiếp với lãnh đạo tỉnh; gặp gỡ nói chuyện với đội ngũ trí thức của tỉnh. Với tác phong khiêm tốn, cách nói chuyện từ tốn và rất thân tình, ông luôn quan tâm và vui mừng với những thành tựu khoa học- kỹ thuật của tỉnh, nhất là trong lĩnh vực nghiên cứu, ứng dụng, chế biến các sản phẩm phục vụ cho nông nghiệp như: kỹ thuật cấy mô, nghiên cứu sản xuất phân vi lượng...

Khu lưu niệm Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa được xây dựng tại xã Tam Bình là địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ hôm nay.

Giáo sư đã có những ý kiến khích lệ và đóng góp sâu sát, đồng thời cũng nhắn nhủ bằng những lời tâm huyết với lãnh đạo tỉnh: Các cán bộ khoa học của chúng ta bây giờ tuy đã làm ra được nhiều sản phẩm, nhưng hàng hóa của chúng ta chưa gia nhập được thị trường thế giới, Mỹ và các nước chưa cho ta gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), chúng ta phải làm sao để hội nhập được với quốc tế và hàng hóa chúng ta phải tốt hơn, chất lượng cao hơn... Muốn làm được điều đó thì đội ngũ cán bộ khoa học, nhất là đoàn viên, thanh niên phải giỏi khoa học, kỹ thuật nhưng cũng cần giỏi về ngoại ngữ, tin học để tiếp cận và hội nhập với thế giới.

Để ghi nhớ công lao của GS.VS Trần Đại Nghĩa, Đảng bộ và Nhân dân Vĩnh Long đã có nhiều công trình quan trọng để tri ân như: đường Trần Đại Nghĩa và Trường Tiểu học Trần Đại Nghĩa ở phường Phước Hậu; Trường THPT Trần Đại Nghĩa ở xã Tam Bình. Từ năm 2002, Đài Phát thanh- Truyền hình Vĩnh Long đã khởi xướng thành lập Quỹ Học bổng mang tên Trần Đại Nghĩa.

Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Vĩnh Long nhiều năm tổ chức Hội thi Sáng tạo kỹ thuật Trần Đại Nghĩa. Những mái trường, quỹ học bổng, hội thi sáng tạo kỹ thuật... đã tạo môi trường giáo dục, khuyến khích thế hệ trẻ noi theo tấm gương sáng của GS.VS Trần Đại Nghĩa, kiên trì, bền chí trên con đường học tập, nghiên cứu để trở thành những tài năng khoa học- kỹ thuật của đất nước.

Nhiều năm liền gắn bó với Hội thi Sáng tạo kỹ thuật Trần Đại Nghĩa, Nhà giáo Nhân dân, TS Đặng Huỳnh Mai- nguyên Thứ trưởng Bộ GD-ĐT, chia sẻ: “Qua mỗi kỳ thi đều nhận được sự tham gia tích cực của các trường trong tỉnh. Hội thi là động lực rất lớn cho thanh thiếu niên của tỉnh học tập theo gương GS.VS Trần Đại Nghĩa”. Ngoài ra, khu lưu niệm GS.VS Trần Đại Nghĩa được xây dựng tại xã Tam Bình là công trình văn hóa có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, là địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ hôm nay.

Cuộc đời và sự nghiệp của GS.VS Trần Đại Nghĩa là minh chứng sinh động cho trí tuệ, bản lĩnh và tinh thần yêu nước của người trí thức cách mạng Việt Nam. Hành trình cống hiến của ông là niềm tự hào của quê hương Vĩnh Long, và còn là nguồn cảm hứng về lòng yêu nước, khát vọng sáng tạo và tinh thần phụng sự Tổ quốc cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Bài, ảnh: PHƯƠNG THƯ