Ký ức về một người mẹ anh hùng

(Ghi theo lời kể của con gái út Nguyễn Thu Nguyễn)

Trong ký ức của người con gái út Nguyễn Thu Nguyễn, Mẹ Việt Nam anh hùng (VNAH) Trần Thị Duyên là người mẹ đã đi qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt với biết bao mất mát. Mẹ là người phụ nữ giàu nghị lực, sống nhân hậu và luôn đặt việc nuôi dạy con cháu lên hàng đầu. Những lời dặn dò giản dị của mẹ, từ chuyện học hành, đối nhân xử thế đến cách sống với cộng đồng, đã trở thành hành trang theo con cháu suốt cuộc đời.

Mẹ Việt Nam anh hùng Trần Thị Duyên. Ảnh chụp lại từ sách “Bến Tre Đồng Khởi anh hùng” do Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân phát hành năm 2009.

“Bộ sách giáo khoa” của con cháu

Những năm chiến tranh, mẹ Trần Thị Duyên (quê xã Lương Quới, huyện Giồng Trôm, tỉnh Bến Tre) tham gia Hội Phụ nữ cứu quốc, nuôi giấu, che chở cán bộ cách mạng. Nhà có lúc là nơi cán bộ tìm đến trú ẩn; hầm bí mật được đào để che giấu người hoạt động cách mạng.

Nhắc về Mẹ VNAH Trần Thị Duyên (1903-1998), bà Nguyễn Thu Nguyễn nhiều lần gọi đó là một người mẹ “tuyệt vời”. Không phải những lời lẽ lớn lao, mà bởi từ trong cuộc sống thường ngày, mẹ Trần Thị Duyên đã để lại cho con cháu những bài học sâu sắc về cách sống, cách làm người.

Mẹ có đông con, thêm cháu của các anh em đã thoát ly, hy sinh để lại cho mẹ nuôi, nhà lúc nào cũng có 20 đứa con. Những năm tháng chiến tranh, các con lần lượt tham gia kháng chiến, đi tập kết. Cuộc sống thiếu thốn, nhưng mẹ luôn tìm cách chăm lo để các con được học hành. Tối đến, mẹ kiểm tra việc học của các con, rồi kể chuyện gia đình, chuyện quê hương, chuyện những người thân đã tham gia cách mạng.

“Má cô giống như một bộ sách giáo khoa vậy đó”- bà Nguyễn Thu Nguyễn, sinh năm 1946, hiện ngụ tại xã Châu Hòa nhớ lại. Những điều mẹ kể không phải những bài giảng khô cứng mà là những câu chuyện rất đời thường. Qua đó, con cháu biết về ông bà, về quê hương, về những người thân đã hy sinh, về cô Ba Nguyễn Thị Định (Nữ tướng Nguyễn Thị Định)- người em chồng mà mẹ hết mực yêu thương.

Mẹ là chị dâu của bà Nguyễn Thị Định. Trong lời kể của bà Nguyễn Thu Nguyễn, tình cảm giữa hai người gần gũi như ruột thịt. Những câu chuyện cô Ba Định thuở nhỏ chèo xuồng giỏi, đến những năm tháng hoạt động cách mạng... Tất cả được mẹ kể lại bằng giọng giản dị, gần gũi. Chính những câu chuyện trong gia đình đã góp phần nuôi dưỡng ở các con tình yêu quê hương, đất nước và niềm tự hào về truyền thống gia đình.

Tấm lòng nhân hậu

Bà Nguyễn Thu Nguyễn kể rằng, khi còn nhỏ, bà từng theo các chị làm những công việc mà một đứa trẻ bình thường có lẽ chẳng thể hình dung. Những lá thư được giấu trong nải chuối, những chuyến đi tưởng như vô tư của trẻ con nhưng thực chất là chuyển liên lạc cho cơ sở cách mạng. Đến khi trưởng thành, bà mới hiểu hết những gì mẹ và các anh chị đã trải qua.

Có những lần mẹ bị bắt, bị tra khảo đến mù mắt. Nhưng ngay cả trong những thời khắc ấy, mẹ vẫn kiên cường. Khi kẻ địch tra hỏi về hoạt động của các con, mẹ nhất mực trả lời rằng mình không biết.

Năm 1970, một trái bom rót ngay hầm trú của gia đình mẹ Trần Thị Duyên. “Trái bom đó đã cướp đi một lúc 7 người thân; trong đó, có chồng của mẹ. Mẹ một thân, một mình, đau thương oằn nặng. Cơm nấu ăn hàng ngày không đủ bới cúng 13 người thân”- bà Thu Nguyễn nhớ lại.

Điều khiến con cháu nhớ nhất ở mẹ là sự chịu đựng, cách mẹ đối diện với mất mát. Có lần một phụ nữ Mỹ có chồng chết trận ở Việt Nam tìm đến gặp mẹ. Người phụ nữ ấy muốn biết cảm xúc của một người mẹ có nhiều người thân hy sinh trong chiến tranh. Mẹ đã nắm lấy tay bà và nói với tất cả sự cảm thông: “Chiến tranh đã khiến người dân cả hai phía đều mất mát”. Với mẹ, chiến tranh đã qua. Điều còn lại là tình người.

Vun bồi cho thế hệ mai sau

Bản thân mẹ biết chữ từ nhỏ và luôn giữ thói quen đọc sách. Do bị tra tấn đến mù lòa, mãi đến sau ngày thống nhất đất nước, mẹ được đưa đi trị bệnh mắt, mổ mắt, mới thấy lại được. Tuổi cao nhưng mẹ vẫn đọc sách, đọc báo hàng ngày. Với mẹ, đọc sách để biết thêm kiến thức, để giữ cho đầu óc minh mẫn.

Từ cách mẹ chăm lo việc học của các con, tinh thần ấy tiếp tục được truyền sang những thế hệ sau. Gia đình có nhiều con cháu học hành thành đạt, dòng họ của cha mẹ có hàng chục người đạt trình độ ĐH; trong đó, có những người học vị cao. Nhưng có lẽ thành quả lớn nhất không nằm ở bằng cấp. Đó là việc các thế hệ con cháu tiếp tục sống, học tập, làm việc và đóng góp cho cộng đồng.

Cô Nguyễn Thu Nguyễn- Một nhà giáo và là con gái út của Mẹ Việt Nam anh hùng Trần Thị Duyên tại buổi sinh hoạt của CLB Nữ hưu trí Bến Tre.

Năm 1982, Mẹ VNAH Trần Thị Duyên vinh dự được nhận danh hiệu “Bà mẹ Ưu tú” tại Đại hội Bà mẹ Ưu tú toàn quốc. Vì tuổi cao, sức khỏe yếu, mẹ nhờ người con gái út thay mình trình bày về cuộc đời, việc nuôi dạy con. Bà Nguyễn Thu Nguyễn vẫn nhớ như in khoảnh khắc ấy, khi bài phát biểu được đọc lên, cả hội trường xúc động.

Năm 1994, mẹ Trần Thị Duyên được Nhà nước phong tặng danh hiệu Bà mẹ VNAH. Người con gái lớn của mẹ là chị Nguyễn Thị Bình (hy sinh năm 1973) cũng được truy tặng danh hiệu này. Gia đình còn có những người thân khác được phong tặng Mẹ VNAH.

Những ngày cuối đời, mẹ vẫn minh mẫn. Trước lúc đi xa, mẹ còn gọi con cháu về quây quần. Mẹ dặn dò từng việc, nhắc lại chuyện anh em phải thương yêu nhau, phải biết giúp đỡ người khó khăn hơn mình.

Nhân kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9, câu chuyện về Mẹ VNAH Trần Thị Duyên, qua lời kể của người con gái út, hình bóng người mẹ năm nào hiện lên với tất cả sự bình dị mà lớn lao: một người mẹ đã dùng cả cuộc đời để nuôi con, cống hiến cho sự nghiệp cách mạng, sẵn sàng hy sinh và vun bồi các thế hệ mai sau về lòng yêu nước, tình người và trách nhiệm với quê hương.

Bài, ảnh: THẠCH THẢO