Trong xu thế chuyển đổi xanh của ngành nông nghiệp, chanh không hạt đang trở thành một trong những ngành hàng có nhiều triển vọng. Với vùng nguyên liệu được chuẩn hóa, sản xuất gắn với yêu cầu thị trường và sự đồng hành của doanh nghiệp (DN) trong tiêu thụ sản phẩm, loại cây trồng này giúp nâng cao thu nhập, từng bước khẳng định chỗ đứng của nông sản Việt trên thị trường quốc tế.
 |
| Nông dân Thạch Đây (bên phải) thu hoạch chanh không hạt. |
Mở lối sinh kế
Mô hình trồng chanh không hạt theo chuỗi liên kết hình thành đầu tiên tại xã Tân An, đang từng bước mở rộng ra nhiều địa phương khác. Gia đình ông Lâm Văn Quốc (ấp Giồng Bèn, xã Tân An) hiện trồng 1,3ha vườn chanh với vốn đầu tư trên 200 triệu đồng, sản lượng 2 tấn/tháng, thu nhập 40 triệu đồng/tháng.
Theo ông Quốc, mặc dù tốn công phun thuốc và chăm sóc, nhưng mô hình giúp thu hồi vốn nhanh và lợi nhuận gấp 10 lần so với trồng lúa truyền thống.
Từ hiệu quả bước đầu tại xã Tân An, mô hình tiếp tục được nhân rộng. Gia đình ông Đoàn Văn Dễ, ấp Cả Chương (xã Phong Thạnh), hộ tiên phong chuyển đổi 6 công đất vườn sang trồng chanh không hạt.
Ông Dễ cho biết: Nhờ được hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm, ngay vụ đầu tiên, vườn chanh đạt sản lượng 6 tấn trái, mang lại thu nhập gần 100 triệu đồng, giúp gia đình nhanh chóng thu hồi vốn và tiếp tục mở rộng sản xuất.
Bên cạnh nâng cao thu nhập cho người dân, mô hình còn giúp nhiều hộ đồng bào Khmer mạnh dạn chuyển đổi canh tác, tham gia sản xuất theo tiêu chuẩn xuất khẩu.
Tại xã Song Lộc, Chi hội Nông dân nghề nghiệp xã Song Lộc đã vận động 32 hộ dân chuyển gần 22ha đất lúa, vườn tạp kém hiệu quả sang trồng chanh không hạt. Bà Thạch Thị Sang (xã Song Lộc) đã liên kết với HTX Nông nghiệp Thành Chí trồng gần 2ha chanh không hạt. Được hỗ trợ vốn vay, cây giống và đầu ra ổn định, vườn chanh hiện cho lợi nhuận cao gấp 8 lần so với vườn tạp trước đây.
Cùng địa phương, nông dân Thạch Đây đã chuyển đổi 5 công đất lúa sang trồng chanh không hạt từ năm 2023. Tham gia chuỗi liên kết, ông được hỗ trợ giống chất lượng, hướng dẫn kỹ thuật và ký hợp đồng bao tiêu với giá cao hơn thị trường 3 ngàn đồng/kg. Ngoài ra còn được hỗ trợ vay vốn từ nguồn vốn của Hội Nông dân tỉnh để phát triển sản xuất theo hướng hữu cơ phục vụ xuất khẩu.
Hình thành vùng nguyên liệu
Việc mở rộng vùng nguyên liệu đạt chuẩn cùng liên kết sản xuất bền vững đang tạo nền tảng để chanh không hạt địa phương từng bước tham gia sâu hơn vào thị trường xuất khẩu.
Ông Phan Đức Tài- Giám đốc HTX Nông nghiệp Thành Chí cho biết: Mô hình chanh không hạt hiện được nhân rộng tại 16 xã, phường với gần 200ha, thu hút 186 hộ tham gia, vượt hơn 116% so với mục tiêu ban đầu, trong đó có 60ha đang cho thu hoạch ổn định, sản lượng tiêu thụ đạt từ 120-150 tấn/tháng. Chi phí đầu tư từ 110-130 triệu đồng/ha, sau 36 tháng có thể đạt doanh thu trên 350 triệu đồng/ha. Đối với vườn trưởng thành, năng suất đạt từ 30-40 tấn/ha/năm, hiệu quả kinh tế cao gấp 5-6 lần so với trồng lúa, góp phần nâng cao thu nhập và thay đổi nhận thức sản xuất của nông dân, từ sản xuất truyền thống “không theo nhu cầu thị trường”, “không liên kết”, “không kiểm soát”, “không trách nhiệm” sang sản xuất theo chuỗi, có liên kết, có thị trường, có kiểm soát và có trách nhiệm.
Để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu sang thị trường châu Âu, quy trình sản xuất phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kỹ thuật, sử dụng vật tư nông nghiệp đúng quy định và theo hướng dẫn của DN liên kết. Hộ tham gia mô hình cũng dần thay đổi thói quen sản xuất, chú trọng ghi chép nhật ký canh tác, sử dụng phân bón hợp lý và kiểm soát chất lượng sản phẩm ngay từ đầu vào.
Theo ông Thái Phước Lộc- Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh, mô hình được Liên minh HTX tỉnh phối hợp HTX Nông nghiệp Thành Chí, cùng các địa phương triển khai từ năm 2023 đến nay, với sự tham gia hỗ trợ của DN bao tiêu xuất khẩu. Tổng kinh phí gần 20 tỷ đồng, trong đó có nguồn vốn từ Quỹ Hỗ trợ nông dân, Quỹ Hỗ trợ HTX và vốn đối ứng của người dân.
Cùng với hỗ trợ vốn, tỉnh đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng, ưu tiên phát triển chanh không hạt tại các vùng trồng lúa kém hiệu quả, vườn tạp và diện tích cam sành già cỗi năng suất thấp. Mục tiêu đến cuối năm 2026 nâng diện tích lên khoảng 250ha. Đồng thời đề xuất đưa chanh không hạt vào nhóm cây trồng chủ lực, xây dựng quy hoạch vùng trồng, tăng cường tập huấn kỹ thuật và củng cố liên kết tiêu thụ lâu dài với DN.
Từ kết quả này, tỉnh tiếp tục được Công ty TNHH MTV The Fruit Republic Cần Thơ chọn triển khai Dự án “Phát triển chuỗi cây có múi bền vững ở ĐBSCL”, tạo động lực thúc đẩy liên kết sản xuất theo hướng hiện đại, bền vững.
Từng bước vươn xa
Việt Nam hiện có hơn 260 ngàn hecta cây có múi, chiếm trên 20% tổng diện tích cây ăn trái cả nước. Với sản lượng khoảng 3,67 triệu tấn/năm, ngành hàng này không chỉ tạo sinh kế cho hàng triệu lao động mà còn giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu xuất khẩu nông sản. Tuy nhiên, trước những yêu cầu ngày càng khắt khe về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc, việc tổ chức sản xuất theo chuỗi liên kết đang trở thành yêu cầu tất yếu.
Tại khu vực ĐBSCL, chanh không hạt đang được xem là một trong những loại cây trồng có nhiều tiềm năng phát triển. So với nhiều loại cây có múi khác, chanh không hạt có thời gian thu hồi vốn nhanh, hiệu quả kinh tế cao và phù hợp với định hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên những vùng đất sản xuất kém hiệu quả.
Dù cây chanh chỉ duy trì năng suất cao trong khoảng 7 năm trước khi cần tái canh, nhưng nhờ đầu ra ổn định và nhu cầu thị trường lớn, loại cây trồng này vẫn đang mở ra cơ hội gia tăng thu nhập cho nông dân. Điều trọng tâm việc hình thành các chuỗi liên kết giữa nông dân, HTX và DN đã góp phần thay đổi phương thức sản xuất từ nhỏ lẻ sang tập trung, từng bước xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn phục vụ xuất khẩu.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh- Châu Văn Hòa khẳng định: Từ hiệu quả bước đầu của mô hình, tỉnh tiếp tục định hướng mở rộng vùng nguyên liệu gắn với phát triển chuỗi giá trị bền vững, phấn đấu hình thành vùng sản xuất chanh không hạt tập trung quy mô 500ha vào năm 2030. Đẩy mạnh cấp mã số vùng trồng, tập huấn kỹ thuật, hoàn thiện cơ chế liên kết tiêu thụ và hỗ trợ nông dân sản xuất theo các tiêu chuẩn đáp ứng yêu cầu xuất khẩu.
Trước sức ép thị trường ngày càng xem trọng chất lượng và tính bền vững, việc tiếp tục củng cố liên kết “4 nhà” gồm Nhà nước, nhà nông, nhà khoa học và DN được xem là giải pháp then chốt. Không chỉ góp phần bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên, mô hình này còn tạo động lực để ngành cây có múi phát triển ổn định, thích ứng với biến đổi khí hậu, nâng cao năng lực cạnh tranh và từng bước đưa trái chanh không hạt vươn xa trên thị trường quốc tế.
(Còn tiếp)
Bài, ảnh: MỸ NHÂN
