Người nông dân Vĩnh Long chuyên nghiệp

Sự hình thành tỉnh Vĩnh Long mới trên cơ sở hợp nhất ba địa phương Bến Tre, Trà Vinh và Vĩnh Long cũ không chỉ tạo ra một không gian hành chính mới, mà còn mở ra yêu cầu tái định vị mô hình phát triển nông nghiệp của cả vùng đất nằm giữa các nhánh sông Tiền, sông Hậu và không gian ven Biển Đông.

Đây là vùng sinh thái đặc biệt, nơi hội tụ kinh tế vườn, kinh tế dừa, thủy sản nước lợ, lúa gạo, cây ăn trái và văn hóa sông nước lâu đời của đồng bằng sông Cửu Long.

Từ người sản xuất đến chủ thể của nền kinh tế nông nghiệp tri thức

Nông dân xã Tân Phú thu hoạch sầu riêng. Ảnh: CẨM TRÚC

Trong cấu trúc kinh tế nông nghiệp, người nông dân luôn là lực lượng trung tâm. Tuy nhiên, bối cảnh phát triển mới đang đặt ra một yêu cầu căn bản. Từ hình ảnh người nông dân sản xuất nhỏ truyền thống chuyển sang hình thành lực lượng nông dân chuyên nghiệp. Đó chính là lực lượng đủ năng lực trở thành chủ thể của quá trình chuyển đổi nông nghiệp và xây dựng nông thôn đáng sống trong nền kinh tế tri thức.

Đây không chỉ là câu chuyện nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn, mà sâu xa hơn là quá trình tái cấu trúc “hạ tầng con người” cho nền nông nghiệp hiện đại.

Từ nền nông nghiệp kinh nghiệm đến nền nông nghiệp tiêu chuẩn hóa

Trong nhiều thế kỷ, nông nghiệp đồng bằng sông Cửu Long vận hành chủ yếu dựa trên kinh nghiệm canh tác truyền thống. Người nông dân học nghề từ gia đình, cộng đồng và khả năng thích ứng với tự nhiên. Chính mô hình ấy đã góp phần hình thành nên một trong những vùng sản xuất nông nghiệp lớn nhất cả nước.

Tuy nhiên, cùng với quá trình toàn cầu hóa thị trường nông sản, yêu cầu đối với sản phẩm nông nghiệp đã thay đổi căn bản. Nếu trước đây thị trường chủ yếu quan tâm đến sản lượng, thì hiện nay ngày càng chú trọng đến tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm môi trường, phát thải carbon, tính minh bạch của chuỗi cung ứng, và uy tín thương hiệu vùng sản xuất.

Một trái dừa xuất khẩu giờ không còn chỉ là sản phẩm nông nghiệp thô. Nó gắn với mã vùng trồng, tiêu chuẩn canh tác, quy trình sơ chế, chứng nhận môi trường và cả hình ảnh của địa phương sản xuất. Tương tự, một vùng nuôi thủy sản không chỉ cạnh tranh bằng sản lượng mà còn bằng khả năng kiểm soát dư lượng, bảo vệ hệ sinh thái và tính ổn định của chuỗi cung ứng. Điều đó cho thấy nền nông nghiệp hiện đại không còn là cuộc chơi của sản lượng đơn thuần. Đây là nền nông nghiệp của tiêu chuẩn, quy chuẩn, dữ liệu và niềm tin thị trường.

Trong bối cảnh ấy, mô hình sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, tự phát, vốn tồn tại khá phổ biến ở nhiều nơi của Vĩnh Long mới, đang bộc lộ những giới hạn ngày càng rõ. Việc sản xuất thiếu liên kết, chạy theo giá cả ngắn hạn, phát triển phong trào theo tâm lý đám đông khiến ngành hàng dễ rơi vào tình trạng mất cân đối cung cầu, thiếu ổn định chất lượng và khó xây dựng thương hiệu lâu dài.

Nông dân ghi nhật ký canh tác dừa hữu cơ tại xã Hưng Nhượng. Ảnh: CẨM TRÚC

Từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp

Một trong những chuyển đổi quan trọng nhất hiện nay là sự dịch chuyển từ tư duy “sản xuất nông nghiệp” sang tư duy “kinh tế nông nghiệp”.

Tư duy sản xuất chủ yếu hướng đến mục tiêu tối đa hóa sản lượng. Thành công thường được đo bằng diện tích, năng suất, sản lượng thu hoạch. Trong khi đó, tư duy kinh tế nông nghiệp đặt trọng tâm vào tối đa hóa giá trị. Giá trị ở đây không chỉ là giá bán sản phẩm, mà còn bao gồm giá trị chế biến, giá trị thương hiệu, giá trị văn hóa, giá trị sinh thái, giá trị du lịch, giá trị kinh tế tuần hoàn, và giá trị dữ liệu của sản phẩm.

Một vườn dừa ở Bến Tre không chỉ tạo ra trái dừa nguyên liệu. Nếu được tổ chức theo tư duy kinh tế, nó có thể đồng thời tạo ra mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, đồ thủ công, sản phẩm du lịch trải nghiệm, tín chỉ carbon và cả hình ảnh thương hiệu sinh thái của địa phương.

Một vùng nuôi thủy sản ở Trà Vinh không chỉ bán tôm nguyên liệu mà có thể tích hợp: chế biến sâu, logistics lạnh, du lịch sinh thái, giáo dục trải nghiệm, kinh tế tuần hoàn, năng lượng tái tạo, và các dịch vụ phụ trợ khác. Điều này phản ánh một thay đổi lớn trong tư duy phát triển: nông nghiệp không còn được nhìn như một ngành sản xuất đơn ngành, mà trở thành một hệ sinh thái kinh tế đa giá trị.

Doanh nghiệp thu mua dừa nguyên liệu đưa vào các nhà máy chế biến. Ảnh: CẨM TRÚC

Từ chuỗi ngành hàng đến hệ sinh thái ngành hàng

Trong nhiều năm, phát triển nông nghiệp thường được tiếp cận theo mô hình “chuỗi ngành hàng”, bao gồm các mắt xích: sản xuất, thu mua, chế biến, phân phối.

Cách tiếp cận này từng tạo ra những bước tiến quan trọng trong tổ chức sản xuất hàng hóa. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy một ngành hàng muốn phát triển bền vững cần nhiều hơn một chuỗi cung ứng tuyến tính.

Bưởi da xanh đạt tiêu chuẩn xuất khẩu. Ảnh: CẨM TRÚC

Nền nông nghiệp hiện đại ngày càng vận hành theo logic của “hệ sinh thái ngành hàng”. Trong hệ sinh thái ấy, ngoài nông dân và doanh nghiệp còn có nhà khoa học, hội nông dân, ngân hàng, bảo hiểm, logistics, chuyển đổi số, thương mại điện tử, truyền thông, du lịch, cộng đồng địa phương.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với Vĩnh Long mới, nơi có sự đa dạng lớn về sinh thái và sản phẩm nông nghiệp. Nếu được tổ chức theo tư duy hệ sinh thái, các ngành hàng chủ lực như dừa, cây ăn trái, thủy sản, lúa gạo có thể tạo ra những không gian kinh tế liên kết rộng lớn thay vì chỉ là các vùng sản xuất nguyên liệu.

Trong hệ sinh thái ấy, người nông dân không thể tiếp tục đứng ở vị trí thấp nhất của chuỗi giá trị. Họ phải trở thành đối tác, đồng kiến tạo và là chủ thể của quá trình phát triển.

Xuất khẩu lô bưởi Vĩnh Long đầu tiên sang thị trường Úc.  Ảnh: CẨM TRÚC

Chuyên nghiệp hóa nông dân để hình thành lực lượng “nông dân tri thức”

Một trong những đặc điểm quan trọng của nền kinh tế hiện đại là vai trò ngày càng lớn của tri thức và dữ liệu. Điều đó cũng đang làm thay đổi bản chất nghề nông.

Ngày nay, một người nuôi thủy sản phải biết theo dõi dữ liệu môi trường nước, kiểm soát quy trình sinh học, cập nhật tiêu chuẩn thị trường xuất khẩu và sử dụng nền tảng số để quản lý sản xuất. Một người trồng cây ăn trái cần hiểu truy xuất nguồn gốc, thương mại điện tử, quản trị thương hiệu và xu hướng tiêu dùng toàn cầu. Điều này cho thấy người nông dân hiện đại không còn chỉ là lao động chân tay mà đang dần trở thành “lao động tri thức” trong lĩnh vực nông nghiệp.

Vì vậy, chuyên nghiệp hóa nông dân không chỉ nhằm nâng cao kỹ năng sản xuất, mà còn để hình thành lực lượng “nông dân tri thức”, lực lượng đủ năng lực học tập suốt đời, ứng dụng khoa học công nghệ, thích ứng với biến đổi thị trường, quản trị rủi ro, bảo vệ tài nguyên - môi trường, và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Đây là lực lượng có vai trò đặc biệt quan trọng trong chuyển đổi nông nghiệp xanh, nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp phát thải thấp và kinh tế số nông thôn.

Người trồng cây giống, hoa kiểng được hỗ trợ tiêu thụ, kết nối thị trường. Ảnh: CẨM TRÚC

Người nông dân phải trở thành trung tâm của chuyển đổi nông nghiệp

Hiện nay, nhiều địa phương đang nói đến chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp thông minh, nông thôn đáng sống... Tuy nhiên, mọi chuyển đổi cuối cùng đều phải đi qua con người.

Một nền nông nghiệp hiện đại không thể được xây dựng trên nền tảng của người sản xuất đơn lẻ, thiếu kỹ năng, thiếu dữ liệu, thiếu tư duy hợp tác, và thiếu khả năng thích ứng.

Do đó, người nông dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách mà phải trở thành trung tâm của quá trình chuyển đổi. Họ cần được nhìn như chủ thể đồng kiến tạo giá trị, đồng quản trị tài nguyên, đồng xây dựng thương hiệu vùng đất và đồng chịu trách nhiệm về tính bền vững của hệ sinh thái nông nghiệp.

Nông dân và doanh nghiệp liên kết trong sản xuất và tiêu thụ trái bưởi da xanh ở Vĩnh Long. Ảnh: CẨM TRÚC

Vai trò mới của Hội Nông dân trong hệ sinh thái ngành hàng

Trong bối cảnh ấy, vai trò của Hội Nông dân cũng cần được tái định vị. Nếu trước đây hoạt động Hội chủ yếu tập trung vào vận động phong trào và hỗ trợ đời sống hội viên, thì hiện nay Hội có thể trở thành trung tâm kết nối cộng đồng nông dân, nơi phối hợp huấn luyện nông dân chuyên nghiệp, nền tảng thúc đẩy chuyển đổi số nông thôn, cầu nối giữa nông dân với doanh nghiệp, nhà khoa học và thị trường.

Một Hội Nông dân hiện đại không chỉ tổ chức sinh hoạt hội viên, mà còn giúp người nông dân hiểu tín hiệu thị trường, xây dựng thương hiệu, ứng dụng công nghệ, phát triển tư duy hợp tác trong cộng đồng, và tham gia vào hệ sinh thái ngành hàng.

Trong nền kinh tế tri thức, một người nông dân giỏi đơn lẻ sẽ rất khó tạo ra thay đổi lớn. Điều quan trọng hơn là hình thành được một cộng đồng nông dân biết hợp tác, biết học tập và cùng nhau nâng cấp giá trị ngành hàng.

Nông dân chuyên nghiệp - nền móng của nông thôn đáng sống

Cuối cùng, chuyên nghiệp hóa nông dân không chỉ là câu chuyện kinh tế. Đó còn là nền tảng để xây dựng nông thôn đáng sống.

Một nông thôn đáng sống không chỉ được đo bằng số lượng công trình hạ tầng hay tốc độ đô thị hóa, mà còn ở chất lượng cộng đồng, môi trường sinh thái, bản sắc văn hóa, niềm tin xã hội, và khả năng tạo cơ hội cho thế hệ trẻ quay về quê hương. Muốn đạt được điều đó, người nông dân phải đủ năng lực để trở thành chủ thể của sự phát triển, chứ không chỉ là người đứng ngoài quan sát quá trình thay đổi.

Có thể nói, tương lai của Vĩnh Long mới sẽ không chỉ được quyết định bởi bao nhiêu cây cầu, khu công nghiệp hay dự án được xây dựng, mà còn bởi việc địa phương này có hình thành được một lực lượng nông dân tri thức, chuyên nghiệp và có năng lực kiến tạo giá trị hay không.

Bởi cuối cùng, trong nền kinh tế tri thức của thế kỷ XXI, người nông dân không chỉ là người làm ra nông sản. Họ chính là người kiến tạo tương lai của nông thôn Việt Nam.

Trái xoài từ vườn trồng vào nhà máy đông lạnh và xuất khẩu. Ảnh: CẨM TRÚC

LÊ MINH HOAN