Hàng trăm năm qua, cây bạch mai, cây khế và cây thị vẫn lặng lẽ đứng bên đình Phú Tự (phường Phú Khương). Mỗi cây mang một câu chuyện riêng, nhưng cùng tạo nên dấu ấn đặc biệt cho ngôi đình và vùng đất. Từ những mùa hoa bạch mai thơm ngát đến những tán cây đã in dấu thời gian, các “nhân chứng sống” ấy đang được người dân gìn giữ như một phần ký ức của quê hương.
 |
| Ông Nguyễn Văn Đến, 74 tuổi, thư ký đình Phú Tự bên cây bạch mai trên 300 năm tuổi. |
Đối với người dân khu phố Phú Tự, phường Phú Khương, đình Phú Tự không chỉ là một địa chỉ sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mà còn được biết đến với một “báu vật” đã tồn tại qua nhiều thế hệ- cây bạch mai cổ thụ (được công nhận là Cây di sản vào năm 2014).
Ông Nguyễn Văn Đến, 74 tuổi, thư ký đình Phú Tự cho biết: “Không ai còn nhớ chính xác cây bạch mai có từ khi nào. Chỉ biết rằng, từ rất xa xưa, khi đình được hình thành, cây đã hiện diện và gắn bó với ngôi đình cho đến hôm nay nên ngôi đình bây giờ mang danh là đình Bạch Mai”.
Theo ông Đến, có khi nhắc đến đình Phú Tự, người ở nơi khác chưa chắc biết; nhưng nói “đình có cây bạch mai” thì nhiều người nhận ra ngay.
Cây bạch mai càng trở nên đặc biệt khi vừa được Tổ chức kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục “thiên niên cổ mộc” vào ngày 3/9/2026 với nội dung xác lập: Cây bạch mai cổ thụ trên 300 năm tuổi trong khuôn viên đình Phú Tự gồm 10 thân phụ, hiện mỗi thân có chu vi từ 75-130cm, phát triển từ cùng một gốc sau quá trình tái sinh tự nhiên đạt giá trị Kỷ lục Việt Nam.
Theo lời kể của ông Đến, bạch mai là loài cây nhiệt đới, phân bố từ Quảng Nam trở vào phía Nam. Nhiều nơi có cây bạch mai nhưng thường không lớn như cây tại đình Phú Tự.
Bạch mai không phải cây mai trắng theo cách nhiều người vẫn nghĩ. Cây thuộc họ mù u nhưng khác chi; hoa có mùi thơm đặc trưng. Chính những đặc điểm ấy càng làm cho cây trở nên quý hiếm. Hàng năm, cây thường trổ hoa vào tháng Giêng, đúng dịp Tết Nguyên tiêu. Đây cũng là thời điểm cây gắn chặt với những sinh hoạt văn hóa từng diễn ra tại đình.
Trước đây, Hội Văn học Nghệ thuật Nguyễn Đình Chiểu thường tổ chức lễ Nguyên tiêu tại đình Phú Tự. Những mùa hoa bạch mai trở thành một phần không khí văn hóa đặc trưng của ngôi đình.
Ngày 4/9/2026, Hội Bảo vệ thiên nhiên và Môi trường Việt Nam ban hành quyết định công nhận hai cây di sản Việt Nam gồm cây khế và cây thị tại đình Phú Tự, khu phố Phú Tự, phường Phú Khương.
Theo hồ sơ đăng ký Cây di sản Việt Nam của UBND phường Phú Khương, cây thị và cây khế trong khuôn viên đình Phú Tự đều có tuổi đời trên 200 năm. 2 cây cùng tồn tại trong không gian đình, tạo nên quần thể cây cổ thụ gắn với không gian tín ngưỡng dân gian và sinh thái nhân văn của khu vực.
Ông Đoàn Vĩnh An là con của ông Đoàn Văn Mười (ông Mười hiện là Chánh bái đình Phú Tự). Từ nhỏ, Đoàn Vĩnh An đã gắn bó với đình Phú Tự. An chia sẻ: “Việc cây bạch mai cùng cây khế, cây thị được công nhận là một niềm tự hào lớn đối với người dân nơi đây. Tới đình Phú Tự thì nói tới cây bạch mai, sau này nói tới đình Phú Tự thì gắn liền thêm 2 cây nữa là cây khế và cây thị. 3 cây giống như nhân chứng sống, trải qua hàng trăm năm, trường tồn cùng đình Phú Tự”.
Theo ông An, mỗi cây lại mang một câu chuyện riêng. Cây bạch mai gắn với những lớp người đầu tiên đến khai phá vùng đất Phú Tự. Qua lời truyền kể của các thế hệ trước, khi những lưu dân đầu tiên đặt chân đến vùng đất này, cây đã hiện diện. Sau đó, đình Phú Tự được dựng lên bên cạnh cây cổ thụ. Để rồi qua thời gian, cây và đình trở thành hai hình ảnh không thể tách rời.
Cây khế lại có câu chuyện gần gũi hơn với đời sống đình làng. Ông An cho biết, khi dựng đình, ông bà xưa đã trồng cây khế để lấy trái phục vụ các lễ cúng. Cây cứ thế lớn lên cùng ngôi đình, trải qua nhiều thế hệ rồi trở thành cây cổ thụ.
Trong khi đó, cây thị nằm ở cuối khu đất đình lại gợi nhớ về một thời vùng đất còn hoang hóa. Theo lời kể được truyền lại, cây có thể là một trong những dấu tích còn sót lại của cánh rừng xa xưa.
3 cây, 3 dáng hình, 3 câu chuyện nhưng cùng hội tụ trong một không gian. Sự hiện diện của chúng không chỉ tạo nên vẻ đẹp cảnh quan mà còn góp phần làm nên giá trị lịch sử, văn hóa và sinh thái của đình Phú Tự. Cây đứng đó khi đình hình thành, chứng kiến những thế hệ người dân đến rồi đi, những mùa lễ hội, những lần cúng đình, những câu chuyện được kể bên tách trà. Đó cũng là lý do với người dân Phú Tự, giữ cây không chỉ để giữ một cảnh quan đẹp. Giữ cây là giữ dấu tích của tiền nhân, giữ ký ức về một vùng đất và giữ lại những câu chuyện để thế hệ sau còn có thể tìm về.
Giữa nhịp sống sôi động, cây bạch mai cùng cây khế, cây thị vẫn lặng lẽ đứng bên đình Phú Tự. Những tán cây ấy như những trang sử không lời- không kể bằng con chữ, mà bằng tuổi đời, mùa hoa và sự xanh mát qua năm tháng.
Hôm nay, ngày 15/9, tại đình Phú Tự, khu phố Phú Tự, UBND phường Phú Khương tổ chức lễ công bố xác lập Kỷ lục Việt Nam đối với cây bạch mai và lễ đón nhận Bằng công nhận Cây di sản Việt Nam đối với cây khế và cây thị. Bà Võ Thị Ngọc Ngân- Phó Chủ tịch UBND phường Phú Khương cho biết: “Việc cây bạch mai được xác lập Kỷ lục Việt Nam, cùng cây khế và cây thị được công nhận Cây di sản Việt Nam là niềm vinh dự, tự hào của địa phương. Sự kiện này, đã tạo nên quần thể Cây di sản tại đình Phú Tự nhằm thu hút du khách đến chiêm ngưỡng, khám phá, nghiên cứu khoa học gắn với khai thác điểm du lịch sinh thái, tạo tiền đề thiết lập tour, tuyến góp phần phát triển du lịch của tỉnh nhà nói chung và phường Phú Khương nói riêng”.
Bài, ảnh: THẠCH THẢO
