Qua 158 năm, kể từ ngày Anh hùng Nguyễn Trung Trực hy sinh, với lòng biết ơn sâu nặng và nghĩa tình, bao thế hệ người dân miền Tây luôn tôn kính và tưởng nhớ công lao của cụ.
Hai trận đánh làm nên lịch sử thời kỳ đầu chống Pháp ở Nam bộ
Anh hùng Nguyễn Trung Trực tên thật là Nguyễn Văn Lịch, dân gian tôn kính gọi là Cụ Nguyễn. Gia đình ông ở tỉnh Bình Định trước đây, sau đó vào Nam sinh sống và năm 1838 ông được sinh ở huyện Bến Lức, tỉnh Long An (nay là tỉnh Tây Ninh).
Trong lịch sử chống ngoại xâm vào nửa sau thế kỷ XIX, Anh hùng Nguyễn Trung Trực tham gia chống Pháp từ những năm đầu tiên xâm lược Việt Nam.
 |
| Người dân đến đình Nguyễn Trung Trực dâng hương nhân lễ hội truyền thống kỷ niệm 158 năm ngày ông hy sinh. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Hai chiến công lừng lẫy của ông là đốt cháy tàu L’ Espérance - tàu Hy vọng của Pháp trên vàm sông Nhựt Tảo vào ngày 10.12.1861 và trận đánh diệt đồn Rạch Giá ngày 16.6.1868.
Với trận đánh tàu L’ Espérance trên sông Nhựt Tảo, Nguyễn Trung Trực và nghĩa quân đã diệt 17 lính Pháp và 20 người Việt làm công sự cho Pháp. Với trận đánh đồn Kiên Giang vào năm 1868, theo tư liệu lịch sử, diễn ra sau khi được triều đình nhà Nguyễn giao về trấn giữ vùng đất Hà Tiên năm 1867. Đồn đã bị Pháp chiếm đóng khi ông chưa kịp về.
 |
| Người dân viếng mộ Anh hùng Nguyễn Trung Trực trong khuôn viên đình Nguyễn Trung Trực ở phường Rạch Giá, tỉnh An Giang. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Từ đó, sau khi đến vùng đất Kiên Giang nắm tình hình và tập trung lực lượng đánh Pháp, khoảng 4 giờ ngày 16.6.1868, Nguyễn Trung Trực cùng nghĩa quân đánh úp chiếm được đồn Rạch Giá (nay là khu vực trụ sở UBND tỉnh An Giang). Trận đánh tiêu diệt 5 viên sĩ quan Pháp, 67 lính, thu trên 100 khẩu súng cùng nhiều đạn dược và làm chủ tình hình trong nhiều ngày liền.
Việc nghĩa quân do Nguyễn Trung Trực lãnh đạo chiếm giữ đồn Rạch Giá là đòn đánh mạnh vào quân đội Pháp. Vì đây là lần đầu tiên, lực lượng nghĩa quân đánh đối phương ngay tại trung tâm đầu não của tỉnh.
 |
| Người dân đến dâng hương khu vực chánh điện đình Nguyễn Trung Trực nhân dịp kỷ niệm 158 năm ngày ông hy sinh. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Sau những chiến công vang dội của Nguyễn Trung Trực, giặc Pháp điên cuồng truy sát ông và nghĩa quân. Lực lượng nghĩa quân của Cụ Nguyễn chủ yếu vũ khí thô sơ, quá chênh lệch so với quân Pháp nên ông phải rút về Hòn Chông, rồi ra đảo Phú Quốc. Đến ngày 19.9.1868, ông bị thực dân Pháp bắt nhưng không thể lay chuyển được khí tiết của vị anh hùng.
Ngày 27.10.1868, thực dân Pháp xử chém ông tại Rạch Giá. Trước khi bị hành hình, ông đã nói câu câu nói bất hủ được sử sách mãi lưu truyền: "Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây".
 |
| Mỗi năm có hơn 1 triệu lượt người tham dự lễ hội truyền thống kỷ niệm ngày Anh hùng Nguyễn Trung Trực hy sinh tại Rạch Giá. Lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2023. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Ngôi đình của lòng dân bên dòng sông Kiên
Sau khi Nguyễn Trung Trực hy sinh, nhân dân bí mật lập bàn thờ tưởng niệm ông tại đình Nam Hải. Ngôi đình ban đầu chỉ là một căn nhà gỗ nhỏ, mái lợp lá đơn sơ do những người dân chài dựng lên bên dòng sông Kiên và rạch Lăng Ông.
 |
| Đình Nguyễn Trung Trực tọa lạc trên đường Nguyễn Công Trứ bên bờ sông Kiên. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Thời gian trôi qua, ngôi đình nhiều lần đổi thay diện mạo. Năm 1881, đình được tu sửa; đến năm 1891, đình Nam Hải được dời về vị trí hiện nay. Sau Hiệp định Genève năm 1954, nơi đây chính thức mang tên đình Nguyễn Trung Trực.
Vào năm 1963, khi ngôi đình xuống cấp nghiêm trọng, không chờ đợi bất kỳ nguồn lực nào khác, người dân địa phương đã họp lại, cùng nhau góp công, góp của để xây dựng lại ngôi đình. Công trình khởi công tháng 12.1964 và hoàn thành vào tháng 2.1970, theo thiết kế của kiến trúc sư Nguyễn Văn Lợi.
 |
| Đình Nguyễn Trung Trực luôn có rất đông khách đến thắp hương vào dịp lễ giỗ Anh hùng Nguyễn Trung Trực hằng năm. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Tọa lạc cách biển Tây khoảng trăm mét, đình Nguyễn Trung Trực nép bên bờ sông Kiên lộng gió. Tại nhiều tỉnh thành Nam bộ có nhiều đình thờ Anh hùng Nguyễn Trung Trực, nhưng ngôi đình ở phường Rạch Giá, tỉnh An Giang, là lớn nhất và nổi tiếng nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long.Bước qua cổng tam quan cổ kính, đình Cụ Nguyễn với lối không gian kiến trúc phương Đông hình chữ "tam", gồm chánh điện, đông lang và tây lang. Nổi bật trên mái ngói âm dương là hình ảnh "lưỡng long tranh châu" với các mảng chạm khắc rồng, phượng, lá cúc và các họa tiết dân gian được trau chuốt tinh xảo, hòa quyện cùng mảng xanh cây lá khá độc đáo.
 |
| Trên mái ngói đình Nguyễn Trung Trực có những họa tiết được chạm khắc cầu kỳ, tinh xảo. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Khi vào chánh điện, vẻ trang nghiêm như được đẩy lên tầng cao nhất bởi hệ thống mái ngói cong bốn góc đắp nổi hoa văn, họa tiết cây cỏ mềm mại. Phía trước, hai trụ cột đắp nổi hình rồng uốn lượn vươn lên kiêu hãnh. Bên trong, hệ thống cột kèo bằng bê tông vững chãi với 10 cột trụ chân hình bát giác, phía trên đắp nổi 2 lớp cánh sen thanh thoát.
 |
| Các chi tiết được chạm khắc rồng, phượng độc đáo. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Những bức hoành phi, câu đối sơn son thiếp vàng lấp lánh tỏa sáng, tạo nên sắc thái vừa cổ kính, vừa rực rỡ. Tâm điểm của chánh điện chính là bức tượng Nguyễn Trung Trực bằng đồng màu nâu đỏ. Tượng Cụ Nguyễn đứng trang nghiêm trước các bàn thờ đầy thần thái, khí phách.
Ngoài thờ Anh hùng Nguyễn Trung Trực, trong đình còn thờ Đức Phó cơ Nguyễn Hiền Điều và Phó lãnh binh Lâm Quang Ky - những nhân vật lịch sử gắn liền với Cụ Nguyễn trong cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp ở đất Nam bộ.
 |
| Một chi tiết tinh xảo khác trên nóc đình Nguyễn Trung Trực. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Khuôn viên đình còn có phòng trưng bày hiện vật liên quan đến cuộc khởi nghĩa, phòng khám chữa bệnh bằng thuốc nam miễn phí phục vụ bà con. Bên trái đình là lăng mộ Cụ Nguyễn nằm tĩnh lặng dưới bóng cây đa cổ thụ rợp bóng mát.
Với những nét độc đáo và giá trị lịch sử, năm 1988 mộ và đình Nguyễn Trung Trực được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Ngày hội lớn của người dân Nam bộ
Hằng năm, cứ đến ngày 26, 27, 28.8 âm lịch là lễ giỗ Anh hùng Nguyễn Trung Trực, nhân dân khắp nơi trong nước hội tụ về đình Nguyễn Trung Trực để chiêm bái, tri ân. Năm 2023, lễ hội đình thần Nguyễn Trung Trực tại Rạch Giá được Bộ VH-TT-DL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Những ngày đầu tháng 10.2026, dòng người từ muôn ngả sông rạch miền Tây mang hoa tươi, mâm ngũ quả, nhang đèn đến dự lễ hội kỷ niệm 158 năm Anh hùng Nguyễn Trung Trực hy sinh với tấm lòng thành kính.
Ngay từ đầu tháng 10, quanh đền đã nhộn nhịp như ngày hội lớn. Những trại cơm, gian hàng thiện nguyện mọc lên san sát. Người nấu cơm, gói bánh, rót nước... không ai bảo ai, mỗi người một việc để hỗ trợ người dân đến tham quan dâng hương tưởng nhớ người anh hùng.
Ông Nguyễn Văn Tương (80 tuổi ở xã Trung An, thành phố Cần Thơ) cho biết: "Năm nào cũng vậy, đến lễ giỗ cụ Nguyễn Trung Trực là tôi và các anh, chị em lại về Rạch Giá thắp hương cầu bình an, sức khỏe, gia đình con cháu làm ăn thuận lợi. Mỗi năm người dân về dự lễ giỗ Cụ Nguyễn càng đông".
 |
| Đội ngũ y tế luôn túc trực hỗ trợ miễn phí cho người dân về đình Nguyễn Trung Trực vào những ngày lễ hội. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Bà Nguyễn Thị Siếu (67 tuổi, ở xã An Minh, tỉnh An Giang) đến thắp hương và đóng góp 300 kg nếp và 200 kg lá chuối để gói bánh dâng cúng Cụ Nguyễn và các tiền nhân.
Bà Siếu bộc bạch: "Người miền Tây mình luôn nhớ ơn tiền nhân. Làm công quả, phục vụ cơm nước cho khách hành hương là cách tưởng nhớ Cụ Nguyễn và dạy con cháu biết đạo lý uống nước nhớ nguồn".
 |
| Những bữa "cơm đình" phục vụ miễn phí cho người dân khắp nơi về Rạch Giá dự lễ hội. ẢNH: TRẦN NGỌC |
Theo ông Lê Văn Phước, Phó chủ tịch UBND tỉnh An Giang, Trưởng ban Tổ chức lễ hội truyền thống kỷ niệm 158 năm Anh hùng Nguyễn Trung Trực hy sinh (1868 - 2026), trung bình mỗi năm lễ hội thu hút hơn 1 triệu lượt khách trong và ngoài tỉnh đến hành hương, tri ân bậc tiền nhân và tham quan trải nghiệm.
Theo thanhnien.vn
