Lạc Địa- từ bưng sâu kháng chiến, đến công trường di tích

Giữa những tán rừng trâm bầu rậm rạp, nơi từng bị xem là “vùng đất hoang vu dễ lạc”, bưng Lạc Địa đã trở thành chỗ đứng chân vững chắc của lực lượng cách mạng suốt hai cuộc kháng chiến.

Hôm nay, trên nền đất từng in dấu chân của những cán bộ, chiến sĩ cách mạng bám trụ qua hai cuộc kháng chiến, công trình Khu di tích lịch sử- văn hóa cách mạng đang dần thành hình, đánh thức ký ức một thời máu lửa; đồng thời, mở ra hướng phát triển mới cho địa phương.

Công trình Khu di tích lịch sử- văn hóa cách mạng bưng Lạc Địa nhìn từ trên cao.

Nhân chứng kể chuyện “vùng đất dễ lạc”

Trong những ngày tháng 4 nhân kỷ niệm 51 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975-30/4/2026), cả nước hướng về hoạt động tri ân, ôn lại truyền thống hào hùng, tôn vinh anh hùng liệt sĩ và phát huy sức mạnh đại đoàn kết dân tộc để xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Tôi có dịp gặp ông Võ Thanh Xuân (Mười Xuân), sinh năm 1953, ngụ ấp Phú Long, xã Tân Xuân.

Ông Mười Xuân được xem là “ký ức sống” của vùng Lạc Địa. Ở tuổi ngoài 73, giọng ông vẫn rõ ràng, mạch lạc khi nhắc về những năm tháng chiến tranh. Ông kể: Lạc Địa không phải là vùng đất dễ sống. Đó là một bưng sâu, đìa rộng, không thể trồng lúa, chỉ có cá tôm tự nhiên và những cánh rừng trâm bầu rậm rạp. Hồi đó, ai không quen đường là lạc liền. Cây cối um tùm, gai trâm bầu chằng chịt, nhìn đâu cũng giống nhau.

Là chứng nhân của vùng Lạc Địa, khoảng 15 tuổi, ông Võ Thanh Xuân thường theo người thân đi tiếp tế lương thực, mang đồ ăn vào khu căn cứ cho cán bộ cách mạng. Ông Mười Xuân cho biết: Gia đình có anh ruột, anh rể hoạt động trong khu này, nên tôi nhiều lần theo vào, quen địa hình, chứng kiến cách sinh hoạt, trú ẩn và hoạt động của lực lượng. Chính việc trực tiếp tham gia đưa lương thực, tiếp xúc với căn cứ đã giúp tôi hiểu rõ và nhớ rất nhiều chi tiết về khu chiến trường Lạc Địa.

Qua lời kể của ông Võ Thanh Xuân cho thấy, bức tranh khá rõ về khu chiến trường xưa Lạc Địa- một vùng đất hoang sơ, hiểm trở nhưng lại có giá trị đặc biệt trong kháng chiến.

Ông Mười Xuân nhớ lại: Trước đây, khu vực bưng Lạc Địa là vùng đìa, bưng sâu, không thể canh tác lúa, chủ yếu là tự nhiên với cá tôm sẵn có. Cá lóc ở đây có con nặng tới 2kg. Hệ thống hơn 300 ao, đìa lớn nhỏ nằm xen kẽ dưới tán rừng trâm bầu rậm rạp, tạo nên địa hình kín đáo, khó tiếp cận. Chính sự hoang vu, ít dấu chân người và không có hoạt động sản xuất lớn đã khiến nơi đây gần như “bị bỏ quên”, trở thành vùng trắng mà địch ít chú ý.

Lạc Địa được chọn làm căn cứ cách mạng vì nhiều yếu tố thuận lợi. Trước hết, địa hình hiểm trở, cây cối um tùm giúp che giấu lực lượng, xây dựng hầm bí mật mà địch khó phát hiện. Hầm được đào sâu, chỉ có lỗ thông hơi nhỏ nên dù địch càn quét cũng khó nhận biết. Bên cạnh đó, khu vực này nằm gần trung tâm huyện và các xã lân cận, thuận lợi cho việc liên lạc, vận động quần chúng và tiếp tế lương thực từ người dân xung quanh.

Ông Võ Thanh Xuân nhấn mạnh rằng: Đây từng là “vùng bất khả xâm phạm”. Địch không dám hoặc khó tiến sâu, ngay cả khi chúng có nhiều phương tiện chiến tranh hiện đại. Nhờ đó, khu vực không chỉ là nơi trú ẩn mà còn là căn cứ nuôi chứa cán bộ, tổ chức hoạt động cách mạng và làm công tác dân vận.

Những chiến tích từ vùng bưng sâu

Không chỉ có lợi thế đặc biệt “dễ lạc” ở bưng Lạc Địa, mà quan trọng hơn cả là yếu tố con người. Lạc Địa không tách rời dân cư, mà nằm gần các xã lân cận, thuận lợi cho việc liên lạc, vận động quần chúng và tiếp tế lương thực. Chính sự chở che của người dân đã biến nơi đây thành hậu phương vững chắc.

Trong hai cuộc kháng chiến, vùng này không chỉ là nơi trú ẩn mà còn là căn cứ tổ chức hoạt động, bàn đạp cho nhiều trận đánh. Tư liệu lịch sử ghi nhận, đây là nơi đứng chân của lực lượng cách mạng cấp xã, huyện và cả tỉnh. Từ đó, tổ chức nhiều cuộc tấn công vào cơ quan đầu não của địch.

Lịch sử đấu tranh cách mạng xã Phú Lễ (xã Tân Xuân ngày nay) ghi lại: “... Phú Lễ với địa hình thuận lợi, có rừng Lạc Địa che chở, là căn cứ, nơi đứng chân của lực lượng cách mạng huyện, tỉnh và xã, Phú Lễ là nơi quân giải phóng dùng làm bàn đạp tấn công vào cơ quan đầu não của địch trong quận Ba Tri. Đây còn là nơi xuất phát nhiều trận đánh nổi tiếng trong vùng, khiến địch mất ăn, mất ngủ”.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, với vị trí là một xã vùng ven thị trấn, Phú Lễ là nơi bị địch tập trung đánh phá ác liệt. Nhiều cán bộ, đảng viên và Nhân dân hy sinh, bị bắt, bị tù đày như: trong giai đoạn 1948-1950, 1956-1959, 1962-1964, thời kỳ bình định trọng điểm, ác liệt nhất là các năm từ 1966-1969. Nhân dân Phú Lễ vẫn một lòng trung thành với cách mạng, vừa chiến đấu bảo vệ quê hương, vừa chi viện giúp đỡ lực lượng cách mạng huyện.

Tính chung từ năm 1960-1964, dân quân du kích Phú Lễ đã đánh 364 trận, chống càn 141 trận, địch chết 109 tên, bị thương 296 tên. Phụ nữ đánh 19 trận, địch chết 25 tên, bị thương 33 tên.

Binh vận 57 gia đình binh sĩ, 5 gia đình sĩ quan. Chống phá ấp chiến lược 174 cuộc, 2.494 lượt quần chúng tham gia, phá 6,5km đê, hoàn thành 3 ấp chiến đấu, 12 ổ chiến đấu. Động viên 21 gia đình trung nông giúp 19 mẫu đất cho bần nông. Tổ chức 3 trường học từ lớp 5 đến lớp 3 (tức lớp 1 đến lớp 3 ngày nay) có 346 học viên... cùng nhiều thành tích đáng tự hào khác được ghi chép trong Lịch sử đấu tranh cách mạng của xã.

“Đánh thức” bằng công trình mới

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, Lạc Địa hôm nay không còn là vùng bưng hoang vu. Những con đường mới mở, những công trình đang dần hình thành trên nền đất cũ.

Dự án Khu di tích lịch sử- văn hóa cách mạng bưng Lạc Địa được triển khai, với quy mô hơn 130 ngàn mét vuông, gồm nhiều khu chức năng như: khu trung tâm, khu tái hiện, khu vui chơi, khu nghỉ dưỡng. Điểm đáng chú ý, dự án không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, mà còn hướng đến kết nối thành chuỗi điểm tham quan, giới thiệu truyền thống lịch sử gắn với đời sống văn hóa của địa phương.

Hiện nay, công trình được thi công đồng loạt, đạt khoảng 55% giá trị hợp đồng. Những hạng mục như: nhà trưng bày, sân khấu, khu tái hiện hầm trú, công sự… dần lộ diện, gợi lại hình hài của một căn cứ cách mạng năm xưa. Thời gian thực hiện dự án kéo dài từ năm 2024-2027, với tổng mức đầu tư gần 90 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh.

Ông Võ Thanh Xuân phấn khởi: Trong không khí kỷ niệm 51 năm ngày thống nhất đất nước, tôi rất vui mừng khi Lạc Địa vùng đất từng chứng kiến bao hy sinh nay được đầu tư và phát huy giá trị. Điều này quá tốt đẹp rồi, mình phải giữ gìn để lịch sử không trôi đi, để con cháu được biết...

Đứng giữa công trường đang thi công, khó ai có thể hình dung nơi đây từng là vùng đìa lầy hoang sơ. Nhưng chính sự đối lập ấy lại làm nổi bật giá trị của Lạc Địa. Khi hoàn thành, khu di tích sẽ góp phần hoàn thiện hệ thống điểm đến về nguồn, kết hợp giữa tưởng niệm và du lịch. Qua đó, tạo động lực phát triển kinh tế- xã hội cho địa phương.

Lạc Địa hôm nay không còn “dễ lạc”. Bởi, mỗi bước chân đi qua nơi này đều có thể tìm thấy một phần ký ức, ký ức về một vùng đất đã từng che chở cách mạng, và đang tiếp tục gìn giữ lịch sử cho mai sau.

Chủ tịch UBND xã Tân Xuân Nguyễn Đại Thắng khẳng định: Việc đầu tư xây dựng Khu di tích lịch sử- văn hóa cách mạng bưng Lạc Địa không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn, gìn giữ những giá trị lịch sử quý báu của địa phương, mà còn tạo điều kiện để kết nối, phát huy đồng bộ các điểm đến, hình thành chuỗi tham quan du lịch đặc trưng.

Công trình góp phần giới thiệu sâu sắc hơn đến du khách về truyền thống cách mạng, cũng như những dấu ấn văn hóa, làng nghề gắn bó lâu đời với đời sống người dân. Qua đó, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho cán bộ, đảng viên và Nhân dân trong xã, nhất là thế hệ trẻ, mở ra cơ hội phát triển kinh tế- du lịch, cải thiện sinh kế cho người dân trên địa bàn”.

Bài, ảnh: THẠCH THẢO