Trước tác động của biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và biến động nguồn nước, tỉnh đang đứng trước yêu cầu phát triển các mô hình sinh kế phù hợp với điều kiện tự nhiên. Trong đó, sản xuất lúa - tôm, nuôi thủy sản dưới tán rừng ngập mặn và tăng cường liên kết thị trường là những hướng đi góp phần nâng cao thu nhập, bảo vệ tài nguyên và phát triển nông nghiệp bền vững.
 |
| Mô hình sản xuất lúa - tôm của Hợp tác xã Nông nghiệp Long Hiệp (huyện Trà Cú, tỉnh Trà Vinh) mang lại hiệu quả về kinh tế, môi trường và xã hội. |
Chuyển đổi sinh kế theo điều kiện tự nhiên
Biến đổi khí hậu đang tác động đến sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân Đồng bằng sông Cửu Long. Xâm nhập mặn, biến động nguồn nước và suy giảm tài nguyên đặt ra yêu cầu điều chỉnh phương thức sản xuất, nhất là tại những địa bàn chịu ảnh hưởng của điều kiện mặn, ngọt theo mùa. Đối với tỉnh, phát triển nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu cần dựa trên đặc điểm sinh thái từng khu vực.
Mô hình luân canh lúa - tôm tại vùng nước lợ, tận dụng sự thay đổi độ mặn theo mùa, kết hợp trồng lúa khi nguồn nước ngọt phù hợp và nuôi tôm trong điều kiện nước lợ thuận lợi. Cách làm này giúp giảm áp lực sử dụng nước ngọt vào mùa khô, đồng thời tạo thêm nguồn thu trên cùng diện tích đất. Để phát huy hiệu quả, người dân đã bố trí lịch thời vụ hợp lý, kiểm soát chất lượng nguồn nước, lựa chọn giống phù hợp và chủ động phòng ngừa dịch bệnh. Sản xuất cũng gắn với yêu cầu chất lượng, truy xuất nguồn gốc và liên kết tiêu thụ nhằm nâng cao giá trị sản phẩm.
Hợp tác xã Nông nghiệp Long Hiệp (xã Long Hiệp), là một trong những đơn vị phát triển mô hình trồng lúa kết hợp nuôi tôm càng xanh, gắn với sản xuất an toàn và nâng cao giá trị nông sản. Theo ông Trầm Minh Thuần - Giám đốc Hợp tác xã, các thành viên được hướng dẫn áp dụng quy trình canh tác an toàn, hạn chế sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật nhằm duy trì môi trường phù hợp cho cả lúa và tôm. Hợp tác xã cũng từng bước sử dụng giống lúa chất lượng cao, giảm lượng giống gieo sạ và vật tư đầu vào, hướng đến sản xuất bền vững. Không chỉ thay đổi phương thức canh tác, hợp tác xã còn chú trọng liên kết từ sản xuất đến chế biến, tiêu thụ. Sản phẩm gạo mang thương hiệu “Hạt Ngọc Rồng” đạt chứng nhận OCOP 4 sao, được phân phối qua các cửa hàng và nền tảng thương mại điện tử. Việc chuyển từ bán lúa nguyên liệu sang chế biến, đóng gói và xây dựng thương hiệu mở thêm cơ hội nâng cao giá trị sản phẩm.
Bên cạnh lúa - tôm, nuôi thủy sản dưới tán rừng ngập mặn cũng là hướng sinh kế có tiềm năng tại những địa bàn ven biển. Mô hình tận dụng môi trường tự nhiên để phát triển các đối tượng thủy sản phù hợp, đồng thời gắn sản xuất với bảo vệ diện tích rừng hiện có. Rừng ngập mặn có vai trò bảo vệ môi trường ven biển, duy trì đa dạng sinh học và tạo nơi sinh sống cho nhiều loài thủy sinh. Vì vậy, hoạt động nuôi trồng cần bảo đảm không làm suy giảm tài nguyên rừng. Những khu vực có điều kiện thuận lợi còn có thể kết hợp du lịch sinh thái, khai thác cảnh quan và văn hóa bản địa để đa dạng hóa nguồn thu.
Nhân rộng mô hình hiệu quả
Dù có nhiều tiềm năng, phát triển sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu vẫn gặp khó khăn về vốn đầu tư, tổ chức sản xuất và kết nối thị trường. Kết quả khảo sát, tham vấn tại tỉnh từ tháng 7-9/2026 cho thấy, một số cơ sở chế biến còn thiếu máy móc, nhà xưởng. Năng lực quản lý của hợp tác xã, tổ hợp tác và khả năng liên kết với doanh nghiệp còn hạn chế.
Theo PGS.TS Lê Anh Tuấn - Giảng viên cao cấp Khoa Môi trường và Tài nguyên thiên nhiên, ĐH Cần Thơ, chính sách và nguồn vốn là những yếu tố quan trọng thúc đẩy đổi mới sinh kế. Trong đó, chính sách cần linh hoạt, có thể điều chỉnh theo từng giai đoạn; nguồn vốn hỗ trợ phải phù hợp với nhu cầu và điều kiện thực tế của từng địa bàn.
TS Phan Đăng Thắng - thành viên nhóm nghiên cứu đánh giá khoảng trống đổi mới thích ứng trong các mô hình sinh kế vùng đất ngập nước, nhận định: Nông dân có nhiều kinh nghiệm trong áp dụng kỹ thuật sản xuất. Tuy nhiên, để mô hình phát triển bền vững, cần tăng cường hỗ trợ về tiêu chuẩn chất lượng, chứng nhận sản phẩm, truy xuất nguồn gốc và xúc tiến thương mại. Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để phát triển sản phẩm mới và mở rộng các hoạt động dịch vụ phù hợp.
Ông Lâm Văn Tân - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, ngành nông nghiệp tiếp tục tập trung phát triển sản xuất theo hướng thuận thiên, sinh thái, phát thải thấp và thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong đó, chú trọng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện từng vùng; ứng dụng giống có khả năng chịu hạn, mặn, ngập úng và dịch bệnh; đẩy mạnh sản xuất hữu cơ, tiết kiệm tài nguyên và phát triển kinh tế tuần hoàn. Tăng cường ứng dụng công nghệ số trong dự báo, cảnh báo sớm thiên tai, chủ động các phương án ứng phó với hạn, mặn, sạt lở và ngập úng. Bảo vệ, phục hồi hệ sinh thái rừng, đất ngập nước và ven biển.
Bài, ảnh: TRÀ MY
