Năm 2045 sẽ là một dấu mốc đặc biệt của đất nước - 100 năm kể từ ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nay là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Với Vĩnh Long, đó cũng có thể là thời điểm để nhìn lại một chặng đường phát triển và tự hỏi: sau 20 năm nữa, ngành dừa của chúng ta sẽ đứng ở đâu?
 |
| Vùng nguyên liệu dừa hữu cơ. Ảnh: CẨM TRÚC |
Năm 2045, hai mươi năm và một khát vọng mới
20 năm không phải là một khoảng thời gian dài đối với một ngành nông nghiệp có quy mô lớn, gắn với hàng trăm nghìn người sản xuất, vùng nguyên liệu rộng, hệ thống doanh nghiệp chế biến và thị trường trong nước, quốc tế. Nhưng 20 năm cũng đủ để tạo nên một diện mạo mới nếu có một tầm nhìn rõ ràng và hành động đủ sớm.
Tầm nhìn đến năm 2045 vì vậy không phải là dự báo chính xác ngành dừa khi ấy sẽ có bao nhiêu hecta, bao nhiêu nhà máy hay bao nhiêu tỷ đô la xuất khẩu. Những con số ấy còn phụ thuộc vào thị trường, công nghệ, biến đổi khí hậu và nhiều yếu tố mà hôm nay chưa thể biết hết.
Điều quan trọng hơn là hình dung được ngành dừa Vĩnh Long sẽ có diện mạo như thế nào, để từ đó biết hôm nay cần làm gì. Nhìn lại chặng đường vừa qua, có thể thấy ngành dừa đã bắt đầu chuyển động. Nhiều định hướng mới đã được xác lập, từ tổ chức vùng nguyên liệu, sản xuất hữu cơ, chế biến sâu đến kinh tế tuần hoàn, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Nhưng cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng tốc độ chuyển động còn chậm so với yêu cầu. Không ít vấn đề đã được nhận diện nhưng khoảng cách từ nhận thức đến hành động vẫn còn đáng kể. 20 năm phía trước vì vậy không phải là thời gian để chờ đợi. Đó là thời gian để thay đổi.
Từ vùng dừa lớn đến một ngành dừa mạnh
Vĩnh Long có một lợi thế đặc biệt: vùng dừa lớn, cộng đồng người trồng dừa đông đảo, hệ thống doanh nghiệp chế biến đã hình thành và ngày càng có kinh nghiệm tham gia thị trường quốc tế. Nhưng diện tích lớn mới chỉ là điểm khởi đầu của một ngành dừa mạnh.
Muốn trở thành thủ phủ dừa của Việt Nam, Vĩnh Long cần đi xa hơn lợi thế về diện tích, xây dựng một ngành dừa phát triển tương đối toàn diện, có khả năng tạo ra nhiều giá trị từ nguồn tài nguyên của mình và có vị trí ngày càng rõ trên thị trường quốc tế.
 |
| Dừa gọt hình kim cương xuất khẩu, tại Công ty TNHH Dừa Hào Quang, xã Phú Túc. Ảnh: CẨM TRÚC |
Đến năm 2045, vùng dừa Vĩnh Long có thể không cần mở rộng diện tích bằng mọi giá. Điều quan trọng hơn là chất lượng và hiệu quả của vùng nguyên liệu.
Những vùng dừa quan trọng được tổ chức tốt hơn, có dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn sản xuất và liên kết chặt chẽ hơn với hợp tác xã, doanh nghiệp và thị trường. Người trồng dừa không chỉ là người cung cấp nguyên liệu mà trở thành một chủ thể thực sự của chuỗi giá trị.
Phương thức canh tác được cải thiện, sử dụng đất, nước và vật tư hiệu quả hơn, thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và từng bước giảm phát thải. Sản xuất hữu cơ và các tiêu chuẩn phù hợp với từng thị trường được mở rộng theo khả năng thực tế, gắn với hiệu quả kinh tế chứ không chạy theo hình thức. Như vậy, lợi thế của Vĩnh Long không chỉ nằm ở số hecta dừa, mà ở chất lượng vùng nguyên liệu, trình độ sản xuất và năng lực tổ chức của người trồng dừa.
Với quy mô diện tích dừa hiện nay đã ở mức rất lớn, vấn đề của năm 2045 không nhất thiết là phải có thêm thật nhiều diện tích. Những câu hỏi quan trọng hơn là: bao nhiêu phần trăm vùng dừa được tổ chức và quản lý tốt; bao nhiêu diện tích đáp ứng các tiêu chuẩn phù hợp với thị trường; bao nhiêu nguyên liệu được chế biến sâu; bao nhiêu phần của cây dừa được khai thác có giá trị; giá trị tạo ra trên mỗi hecta và mỗi cây dừa tăng lên bao nhiêu; thu nhập của người trồng dừa được cải thiện đến mức nào.
Những chỉ dấu ấy cần được lượng hóa trong quá trình triển khai Chương trình phát triển ngành dừa của tỉnh, trên cơ sở hiện trạng, quy hoạch sử dụng đất, năng lực thị trường, khả năng đầu tư và xu hướng công nghệ.
Hình hài ngành dừa Vĩnh Long năm 2045
Nếu 20 năm tới ngành dừa chỉ tiếp tục bán những sản phẩm mà hôm nay chúng ta đang bán, rất khó tạo ra một bước phát triển mới. Tương lai phải là quá trình chuyển từ khai thác sản phẩm của cây dừa sang khai thác giá trị của toàn bộ cây dừa.
 |
| Sơ chế dừa nguyên liệu tại HTX Nông nghiệp Thới Thạnh. Ảnh: CẨM TRÚC |
Cơm dừa, nước dừa tiếp tục là những sản phẩm quan trọng. Nhưng xơ dừa, mụn dừa, gáo dừa, than dừa và những phần khác của cây cũng cần từng bước trở thành nguyên liệu cho những ngành hàng mới.
Đến năm 2045, chúng ta có thể hình dung một ngành dừa trong đó khái niệm “phụ phẩm” ngày càng thu hẹp. Những thứ hôm nay còn có giá trị thấp hoặc chưa được khai thác hiệu quả có thể trở thành nguyên liệu cho giá thể, biochar, than hoạt tính, vật liệu sinh học, sản phẩm công nghiệp, hóa mỹ phẩm và nhiều lĩnh vực khác.
Cùng với đó, công nghiệp chế biến sẽ chuyển dần từ chế biến nguyên liệu sang tạo ra những sản phẩm có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn. Thực phẩm dinh dưỡng, thực phẩm chức năng, hóa mỹ phẩm, nguyên liệu sinh học và những sản phẩm mới có nguồn gốc từ dừa có thể hình thành thêm những tầng giá trị mà hôm nay mới chỉ ở những bước đầu.
Không phải tất cả những lĩnh vực ấy đều sẽ trở thành ngành lớn vào năm 2045. Nhưng nếu được đầu tư đúng hướng, Vĩnh Long có thể hình thành một hệ sinh thái công nghiệp chế biến dừa đa dạng hơn, sâu hơn và có sức cạnh tranh cao hơn hiện nay. Đó cũng là lúc khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành những năng lực bình thường của ngành.
Dữ liệu về vùng trồng, giống, đất đai, sản xuất, chất lượng, truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp và thị trường sẽ ngày càng có giá trị. Người trồng dừa tiếp cận thông tin tốt hơn; doanh nghiệp hiểu rõ hơn về nguồn nguyên liệu; cơ quan quản lý có công cụ tốt hơn để hoạch định chính sách.
Nhưng chuyển đổi số không chỉ là đưa dữ liệu lên một phần mềm. Điều quan trọng là dữ liệu phải giúp người trồng sản xuất tốt hơn, doanh nghiệp kinh doanh hiệu quả hơn và cơ quan quản lý quyết định chính xác hơn.
Khoa học công nghệ cũng cần đi sâu vào giống, canh tác thích ứng, bảo quản, chế biến, tận dụng phụ phẩm, vật liệu mới, sản phẩm dinh dưỡng và những công nghệ mà hôm nay chưa thể hình dung đầy đủ.
Trung tâm Dừa Đồng Gò, cùng với các cơ sở nghiên cứu, doanh nghiệp và các tổ chức liên quan, có thể trở thành một trong những hạt nhân quan trọng kết nối nghiên cứu với sản xuất, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển hệ sinh thái ngành dừa. Khi ấy, lợi thế của Vĩnh Long không chỉ là có dừa, mà còn có tri thức để tạo ra giá trị mới từ cây dừa.
Từ cây dừa đến một hệ sinh thái giá trị
Một ngành dừa mạnh không thể chỉ dựa vào sự phát triển riêng lẻ của từng mắt xích. Đến năm 2045, điều chúng ta hướng tới là một hệ sinh thái trong đó vùng nguyên liệu, người trồng dừa, hợp tác xã, doanh nghiệp chế biến, nhà khoa học, công nghệ, logistics, thương mại, tài chính và các tổ chức hỗ trợ có sự liên kết chặt chẽ hơn.
 |
| Dây chuyền sản xuất tại Công ty TNHH Chế biến Nông sản Thuận Phong, xã Giao Long. Ảnh: CẨM TRÚC |
Trong hệ sinh thái ấy, người trồng dừa có thị trường ổn định hơn; doanh nghiệp có vùng nguyên liệu tốt hơn; nhà khoa học có điều kiện đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn; công nghệ có môi trường để phát triển; thị trường tiếp cận những sản phẩm minh bạch về nguồn gốc và chất lượng. Đó cũng là nền tảng để ngành dừa thích ứng tốt hơn trước những biến động của thị trường, biến đổi khí hậu và quá trình hội nhập.
Một ngành dừa mạnh không phải là ngành không còn khó khăn, mà là ngành có đủ năng lực để thích ứng với khó khăn và tạo ra giá trị mới từ những thay đổi của thời đại. Tương lai của ngành dừa vì vậy không chỉ được quyết định bởi giá trị của từng sản phẩm, mà còn bởi sức mạnh của sự liên kết giữa những chủ thể cùng tạo nên giá trị ấy.
Khát vọng thủ phủ dừa và vai trò cầm trịch của Nhà nước
Nếu Vĩnh Long muốn trở thành thủ phủ dừa của Việt Nam, thì khái niệm ấy cần được hiểu theo một nghĩa rộng hơn rất nhiều so với diện tích. Thủ phủ dừa không chỉ là nơi có nhiều cây dừa. Đó phải là nơi hội tụ tương đối đầy đủ những năng lực tạo ra giá trị từ cây dừa: vùng nguyên liệu chất lượng cao; người trồng có trình độ; doanh nghiệp chế biến có sức cạnh tranh; sản phẩm đa dạng; khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo phát triển; kinh tế tuần hoàn được triển khai thực chất; dữ liệu được khai thác hiệu quả; thị trường rộng và thương hiệu có sức nhận diện.
Và cao hơn nữa, khi nói đến những địa phương có năng lực về sản xuất, chế biến sâu, đổi mới sáng tạo và phát triển xanh trong ngành dừa thì Vĩnh Long phải trở thành một địa chỉ được biết đến trên trường quốc tế.
Khát vọng ấy không thể chỉ dựa vào nông dân và doanh nghiệp. Nó đòi hỏi vai trò cầm trịch của các cơ quan quản lý nhà nước. Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, không thay người dân quyết định sản xuất. Nhưng Nhà nước phải là người định hướng, kiến tạo chính sách, tổ chức không gian phát triển, kết nối nguồn lực và tạo ra những điều kiện cần thiết để các chủ thể trong ngành cùng phát triển.
Một vùng dừa lớn không tự nhiên trở thành một ngành dừa mạnh. Điều đó đòi hỏi một hệ thống chính sách đủ nhất quán từ vùng nguyên liệu, đất đai, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, tín dụng, hạ tầng, dữ liệu, chế biến, thương mại đến xây dựng thương hiệu.
Những việc thị trường có thể làm thì để thị trường làm. Nhưng những hạ tầng dùng chung, những nghiên cứu dài hạn, những dữ liệu nền tảng, những cơ chế liên kết hay những điểm nghẽn mà từng doanh nghiệp riêng lẻ không thể giải quyết thì cơ quan quản lý nhà nước phải chủ động đi trước.
Điều quan trọng hơn là phải tạo được sự phối hợp giữa các ngành, các địa phương và các chủ thể trong chuỗi. Không thể để nông nghiệp đi một hướng, công thương một hướng, khoa học công nghệ một hướng, chuyển đổi số một hướng, trong khi doanh nghiệp và người trồng dừa phải tự tìm cách kết nối với nhau.
 |
Doanh nghiệp là lực kéo của thị trường, người trồng dừa là nền tảng của vùng nguyên liệu, khoa học - công nghệ là động lực đổi mới; còn Nhà nước phải tạo ra “đường ray” và luật chơi để những lực lượng ấy có thể cùng chuyển động theo một hướng.
“Cầm trịch” còn có nghĩa là dám đặt ra những mục tiêu lớn, lựa chọn những việc ưu tiên và theo đuổi đến cùng. Khát vọng trở thành thủ phủ dừa của Việt Nam vì vậy trước hết đòi hỏi một sự thay đổi trong tư duy dẫn dắt: nhìn cây dừa không chỉ như một cây trồng, mà như nền tảng của một hệ sinh thái kinh tế; nhìn doanh nghiệp không chỉ là đối tượng quản lý, mà là lực lượng phát triển; nhìn người trồng dừa không chỉ là người sản xuất, mà là chủ thể của chuỗi giá trị.
Năm 2045 bắt đầu từ hôm nay
Chúng ta không nên hình dung năm 2045 như một thời điểm mà mọi vấn đề của ngành dừa đều đã được giải quyết. Một ngành dừa khi ấy vẫn sẽ có những vùng sản xuất chưa đồng đều, những doanh nghiệp ở trình độ khác nhau và những ngành hàng mới tiếp tục được hình thành. Công nghệ vẫn tiếp tục thay đổi, thị trường vẫn tiếp tục biến động.
 |
| Các sản phẩm sản xuất từ dừa. Ảnh: CẨM TRÚC |
Nhưng đó sẽ là một vùng dừa được tổ chức tốt hơn; một nền sản xuất có chất lượng và hiệu quả cao hơn; một hệ thống doanh nghiệp chế biến đa dạng hơn; một cây dừa tạo ra nhiều dòng giá trị hơn; một ngành biết tận dụng tốt hơn tài nguyên và giảm chất thải; một hệ sinh thái có sự tham gia ngày càng sâu của khoa học, công nghệ và dữ liệu; và một thương hiệu dừa Vĩnh Long có vị trí rõ hơn trên thị trường trong nước và quốc tế.
Đó là một bức tranh có những gam màu sáng, nhưng chưa phải một bức tranh hoàn hảo. Điều đáng kỳ vọng nhất không phải là đến năm 2045 ngành dừa đã “hoàn thành” quá trình chuyển đổi, mà là đến thời điểm ấy, ngành đã bước sang một trạng thái phát triển mới - có năng lực cạnh tranh cao hơn, tạo ra nhiều giá trị hơn và có khả năng tiếp tục đi xa hơn.
20 năm từ hôm nay sẽ được tạo nên từ những việc rất cụ thể: tổ chức lại vùng nguyên liệu, nâng chất lượng sản xuất, đầu tư vào chế biến, khai thác tốt hơn từng phần của cây dừa, đưa khoa học công nghệ vào sản xuất, xây dựng dữ liệu, hỗ trợ đổi mới sáng tạo và mở rộng thị trường. Mỗi quyết định hôm nay đều góp một phần vào diện mạo của ngành dừa ngày mai.
Năm 2045 - 100 năm của đất nước, có thể là một dấu mốc để nhìn lại một ngành dừa đã đi được bao xa
Đến lúc ấy, điều đáng tự hào không chỉ là Vĩnh Long có một vùng dừa lớn, mà là đã xây dựng được một ngành dừa phát triển toàn diện, tạo ra nhiều giá trị hơn từ mỗi cây dừa, mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho người dân, đóng góp nhiều hơn cho nền kinh tế và phát triển hài hòa hơn với môi trường.
Và nếu khi ấy, trên bản đồ ngành dừa của Việt Nam và thế giới, Vĩnh Long được biết đến không chỉ bởi những vườn dừa rộng lớn mà còn bởi những sản phẩm có giá trị, những doanh nghiệp có năng lực, những công nghệ mới, một hệ sinh thái ngành ngày càng hoàn chỉnh và một nền sản xuất xanh hơn, thì đó sẽ là ý nghĩa thực sự của danh xưng “thủ phủ dừa của Việt Nam”. Tầm nhìn ấy không nằm ở năm 2045. Tầm nhìn ấy bắt đầu từ những lựa chọn, khát vọng và hành động của chúng ta hôm nay.
Trần Anh Tuấn - HHDVL
