Kỳ 2: Bản sắc mở lối cho du lịch cộng đồng

Từ những nan tre mộc mạc của làng nghề đồng bào Khmer đến ruộng lúa- tôm giữa cù lao xanh, những miền quê đang tìm cách đánh thức giá trị bản địa để mở hướng sinh kế mới.

Khi văn hóa truyền thống, tài nguyên thiên nhiên và đời sống thường nhật được gìn giữ, kể lại bằng những trải nghiệm chân thật, du lịch cộng đồng níu giữ hồn quê, giúp người dân làm giàu ngay trên chính mảnh đất mình sinh sống.

Cù lao Đất nằm thoi loi giữa đoạn cuối sông Hàm Luông, phát triển mô hình du lịch cộng đồng.

Đưa cây tre vươn ra thế giới

Hơn trăm năm qua, nghề đan đát truyền thống của đồng bào Khmer ở ấp Phước Quới, xã Thuận Hòa, TP Cần Thơ luôn được người dân địa phương giữ gìn và phát huy.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề đan đát, chị Trương Thị Bạch Thủy gắn bó với cây tre từ hồi còn nhỏ. Hễ tan học ở trường là chị phụ người nhà đan rổ tre đem ra chợ bán. Năm 17 tuổi, chị Thủy đã làm chủ cơ sở sản xuất sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ tre, trúc.

Năm 2023, chị Thủy thành lập HTX Mây tre đan Thủy Tuyết với khát vọng giữ nghề và đưa cây tre quê mình bước ra thế giới. Từ những cái thúng, lờ, lọp, rổ, rá, giỏ tre… những người thợ “thổi hồn” biến tre thành sản phẩm trang trí nội thất, đèn nghệ thuật, quà tặng thủ công… tinh tế, phù hợp thị hiếu đô thị và từng bước chinh phục thị trường quốc tế.

Theo chị Thủy, HTX có trên 70 lao động, trong đó 75% là đồng bào Khmer, 10% là dân tộc Hoa được tạo việc làm ổn định với thu nhập từ 6-10 triệu đồng/người/tháng. Những sản phẩm gia công xuất khẩu sang Mỹ, Thụy Sĩ, Thái Lan, Campuchia, Trung Quốc… và hiện diện tại nhiều homestay, không gian trang trí trong và ngoài nước. HTX còn xây dựng mô hình du lịch trải nghiệm làng nghề.

Gian trưng bày của HTX giới thiệu hơn 1 ngàn sản phẩm mây tre, trúc, gỗ, thủ công mỹ nghệ và sản phẩm OCOP phục vụ nhu cầu tham quan và tìm hiểu của du khách. 2 năm gần đây, chị Thủy đầu tư xây dựng 15 homestay, 7 homestay đã bắt đầu phục vụ du khách.

Dưới sự hướng dẫn tận tình của các nghệ nhân, mỗi người có thể tự tay đan món đồ nhỏ từ tre để mang về làm kỷ niệm. Trong không gian rộn ràng tiếng nhạc ngũ âm, nghệ sĩ đồng bào Khmer hướng dẫn du khách những động tác mềm mại, uyển chuyển của các điệu múa truyền thống.

Một trải nghiệm đặc biệt khác là du khách được khám phá ẩm thực dân gian tại điểm du lịch. Trước mắt du khách, những chiếc bánh xèo vàng rộm, bánh cống giòn thơm, bánh pía cùng nhiều loại bánh truyền thống được nghệ nhân chế biến bằng phương pháp thủ công. Hương thơm từ những bếp bánh lan tỏa trong không gian, quyện cùng tiếng cười nói rộn ràng, gợi nên cảm giác ấm áp của miền quê Nam Bộ.

Mô hình du lịch được thực hiện ngày một bài bản và chỉn chu hơn khi HTX nhận được tư vấn từ TS Quách Thị Huệ- Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh thực hiện đề tài “Nghiên cứu thực hiện mô hình du lịch sinh thái gắn với bảo tồn và giữ gìn bản sắc văn hóa tre Việt Nam”. Chị Trương Thị Bạch Thủy như một “người kể chuyện” đầy tâm huyết. Nghệ nhân là người giữ nghề và là “linh hồn thương hiệu”.

Chị Thủy chia sẻ: “Chúng tôi luôn mong bảo tồn, gìn giữ văn hóa gắn với cây tre. Cùng với văn hóa về tre, phát huy các giá trị văn hóa cộng đồng, văn hóa ẩm thực làng nghề và những điệu múa truyền thống của đồng bào Khmer. Khi những bạn trẻ ngồi bên những nghệ nhân để trực tiếp quan sát, tìm hiểu và trải nghiệm là khoảnh khắc rất đáng quý. Đó cũng chính là sự kết nối giữa giá trị truyền thống và thế hệ trẻ, giữa nghề thủ công lâu đời và những phương thức kể chuyện mới trong thời đại số”.

Thời gian qua, chị Thủy và HTX nhiều lần được vinh danh tại các giải thưởng lớn: Giải Nhất Cuộc thi “Phụ nữ khởi nghiệp, phát huy tài nguyên bản địa” năm 2023 do Hội LHPN Việt Nam tổ chức; Hội Nghệ nhân và thương hiệu Việt Nam chứng nhận là nghệ nhân quốc gia với ngành nghề mây tre đan năm 2023; Liên minh HTX Việt Nam trao Giải thưởng Mai An Tiêm lần thứ 1 năm 2024; Giải thưởng Mai An Tiêm 2026.

Khi biết kết hợp giá trị bản địa với tư duy hiện đại, nghề truyền thống được gìn giữ, có thể trở thành nền tảng để làm giàu, tạo sinh kế cho cộng đồng và mở ra hướng phát triển bền vững cho vùng nông thôn.

Mở lối du lịch cộng đồng

Cù lao Đất thuộc ấp An Bình, xã An Hiệp (tỉnh Vĩnh Long), nằm thoi loi giữa đoạn cuối sông Hàm Luông. Trước đây, cù lao Đất hoang sơ, cây cối um tùm, dân cư thưa thớt. Bà con muốn qua sông phải vượt trên 1,5km qua bờ bên kia bằng chiếc xuồng gắn máy đuôi tôm. Không có cơ sở y tế trên cù lao, phụ nữ đau đẻ cũng phải… ráng để chờ con nước. Hiện nay trung bình mỗi ngày có nhiều chuyến phà qua lại, tạo thuận lợi để khách phương xa có thể dễ dàng đến cù lao.

Chị Trần Thị Ngọc Tú đưa chúng tôi đi một vòng cù lao. Chị cho biết, trước đây, diện tích cù lao Đất hơn 400ha, nhưng do tác động của biến đổi khí hậu, xói lở tự nhiên và sự thay đổi dòng chảy, hiện nay diện tích còn khoảng hơn 200ha với trên 240 hộ dân sinh sống. Nét đặc biệt của vùng đất này là chế độ thủy văn 6 tháng nước ngọt- 6 tháng nước lợ. Chính sự giao thoa ấy đã tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển đa dạng các loài thủy hải sản đặc trưng vùng cửa sông ven biển.

Du khách trải nghiệm đời sống sông nước ở cù lao Đất.

Trong mô hình du lịch sinh thái ở đây, mỗi ngôi nhà của người dân đều có thể trở thành điểm dừng chân thú vị. Ở nhà chú Trí, du khách tìm hiểu mô hình sinh kế thuận thiên, đến nhà cô Ba Dẻo cùng nấu bữa cơm quê với nguyên liệu là sản vật theo mùa. Cùng chơi những trò chơi dân gian với trẻ em trong xóm như đua cua, du khách sẽ được nghe người dân đờn ca tài tử, nói thơ Vân Tiên…

Chị Tú còn kể cho chúng tôi nghe về giai thoại của cù lao Đất gắn với vua Gia Long phong cho đàn rái cá danh hiệu “Lang Lại Nhị đại tướng quân”, đặt tên cho cây bần là “thủy liễu”. Hiện đền thờ Lang Lại Nhị đại tướng quân được tôn tạo và đây cũng là một điểm kết nối văn hóa trong hành trình khám phá cù lao Đất.

Có khách đến thăm, chú Phan Cao Trí đon đả dẫn mọi người đi chài tôm. Gắn bó với ruộng đồng hơn 25 năm, vừa kể chuyện, chú Trí vừa thuần thục tay gom từng vòng lưới rồi xoay người, tung mạnh. Cái chài bung rộng giữa không trung như một cánh hoa lớn, tròn đều trước khi phủ xuống mặt nước, tung lên những vòng sóng lăn tăn. Chú cười hiền rồi nói: “Chài cá không khó, nhưng muốn quăng đẹp phải biết nghe hơi nước, hiểu con sông”. Nghe thì đơn giản, nhưng đó cũng chính là kinh nghiệm cả đời của người dân vùng sông nước.

“Hồi đó chỉ làm có 1 vụ lúa, gia đình khó khăn lắm, con học hành thì không có điều kiện. Bây giờ thì con tôm nuôi cây lúa, cây lúa giữ đất nuôi tôm, cuộc sống đỡ hơn. Khi chính quyền địa phương gõ cửa từng nhà, thuyết phục người dân làm du lịch cộng đồng, từ nghi ngại ban đầu, bắt tay nhau đón khách mà vui dữ lắm”- chú Trí chia sẻ.

Thưởng thức bữa cơm nóng hổi, ấm áp của cô Ba Dẻo, chúng tôi còn được nghe cô Ba kể về tên gọi đặc biệt của cá mề gà. Rồi cô Ba Dẻo cười sảng khoái: “Cái gì ngon nhất thì đãi khách”. Cá bắt dưới sông, tôm cua vừa chài được, rau hái trong vườn, trái bần mọc ven sông mà qua bàn tay khéo léo của cô trở thành những món ăn dân dã mà hương vị hấp dẫn đến lạ lùng.

Bà Nguyễn Thanh Hậu- Phó Bí thư Đảng ủy xã An Hiệp cho biết: “Khi chính quyền địa phương lựa chọn mô hình phát triển du lịch trên cù lao Đất thì chúng tôi không đầu tư những ngôi nhà cao tầng hay những gì quá cao xa, mà giữ gìn vẻ nguyên sơ, gắn với phát triển kinh tế của người dân để làm du lịch. Chúng tôi động viên người dân tự tin để đón khách. Người dân có thêm thu nhập và nhất là có cơ hội tiếp cận nhiều khách ở phương xa tới giao lưu văn hóa, tạo cho mọi người có tinh thần cởi mở hơn, vui vẻ hơn mà trước đây họ nghĩ là họ không làm được”.

Từ những chủ trương phát triển du lịch phù hợp với điều kiện thực tế, chính quyền địa phương đã từng bước đưa chính sách đến gần người dân bằng cách tuyên truyền, vận động, hướng dẫn người dân khai thác lợi thế bản địa để làm du lịch, phát triển sản phẩm đặc trưng và tạo thêm sinh kế. Hành trình chuyển mình của cù lao nhỏ này không bắt đầu từ những dự án lớn, mà từ khát vọng vươn lên của những người dân biết biến lợi thế sông nước, miệt vườn thành sinh kế bền vững.

(Còn tiếp)

Bài, ảnh: PHƯƠNG THƯ