Tại phiên thảo luận về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 sáng 21/8/2026 trong khuôn khổ chương trình nghị sự Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) đề nghị tiếp tục hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo hướng minh bạch căn cứ hình thành giá bồi thường, bảo đảm quyền lợi của người dân trong thời gian chờ tái định cư và hướng đến mục tiêu phục hồi điều kiện sống, việc làm, thu nhập, sinh kế sau thu hồi đất.
 |
| Đại biểu Thạch Phước Bình thảo luận tại hội trường sáng ngày 21/8/2026. (Ảnh: media.quochoi.vn) |
Tại phiên thảo luận, ĐBQH Thạch Phước Bình, Tỉnh ủy viên, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long cho rằng dự thảo Luật đã có nhiều điểm tiến bộ về hình thức bồi thường, chất lượng và địa điểm tái định cư, suất tái định cư tối thiểu cũng như cơ chế xác định giá bồi thường. Tuy nhiên, để bảo đảm tốt hơn quyền lợi của người có đất bị thu hồi và hạn chế những vướng mắc trong quá trình giải phóng mặt bằng, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện chính sách trên 5 nhóm vấn đề trọng tâm.
Minh bạch căn cứ hình thành giá bồi thường
Theo đại biểu Thạch Phước Bình, cơ chế xác định giá bồi thường cần được ưu tiên hoàn thiện, bởi giá bồi thường là một trong những yếu tố trực tiếp quyết định sự đồng thuận của người có đất bị thu hồi. Khoản 2 Điều 72 dự thảo Luật quy định căn cứ tính tiền bồi thường bao gồm giá đất theo bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất; Điều 76 quy định bảng giá đất, hệ số điều chỉnh giá đất được sử dụng để tính tiền bồi thường và do UBND cấp tỉnh xây dựng, trình HĐND cấp tỉnh quyết định.
Đại biểu đánh giá cách tiếp cận này có ưu điểm là rút ngắn quá trình xác định giá. Tuy nhiên, khi bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất trở thành căn cứ trực tiếp để tính tiền bồi thường thì yêu cầu về tính chính xác, minh bạch và trách nhiệm giải trình cũng phải cao hơn. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 76 trách nhiệm công khai các thông tin chủ yếu như nguồn dữ liệu, kỳ dữ liệu, căn cứ xác định hệ số điều chỉnh và các yếu tố chính hình thành mức giá.
Theo đại biểu, người có đất bị thu hồi không chỉ cần biết “được bồi thường bao nhiêu”, mà còn cần được biết “vì sao mức bồi thường được xác định như vậy”. Việc minh bạch căn cứ hình thành giá, theo đại biểu, sẽ góp phần quan trọng hạn chế khiếu nại, khiếu kiện, đồng thời nâng cao sự đồng thuận trong quá trình giải phóng mặt bằng.
Bảo đảm quyền lợi của người dân trong thời gian chờ tái định cư
Đối với chính sách tái định cư, đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị mở rộng cơ chế bảo đảm tạm cư đối với tất cả trường hợp người có đất ở bị thu hồi phải di chuyển chỗ ở nhưng chưa được bàn giao đất hoặc nhà tái định cư. Theo dự thảo, khoản 2 Điều 49 đã dự liệu trường hợp người có đất ở bị thu hồi để thực hiện dự án khu đô thị, khu dân cư nông thôn, được tái định cư tại chỗ nhưng phải chờ bố trí thì được bố trí nhà ở tạm hoặc hỗ trợ tiền thuê nhà.
Đại biểu đồng tình với hướng tiếp cận này nhưng cho rằng cơ chế bảo đảm tạm cư không nên chỉ giới hạn ở các dự án khu đô thị, khu dân cư nông thôn mà cần áp dụng đối với tất cả trường hợp người dân phải di chuyển chỗ ở nhưng chưa được nhận nơi tái định cư. Đồng thời, phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cần xác định rõ thời hạn dự kiến bàn giao nơi tái định cư, mức hỗ trợ tạm cư và trách nhiệm khi chậm bàn giao. Trường hợp việc bàn giao chậm không do lỗi của người dân, mức hỗ trợ tiền thuê nhà cần được điều chỉnh phù hợp với giá thuê thực tế và thời gian chậm bố trí.
Liên quan suất tái định cư tối thiểu, đại biểu đề nghị các tiêu chí không nên chỉ dựa vào diện tích hoặc giá trị mà phải tính đến quy mô hộ gia đình, nhu cầu sinh hoạt thiết yếu và khả năng tiếp cận hạ tầng xã hội. Theo đại biểu, chính sách tái định cư phải bảo đảm người dân có nơi ở thực chất, chứ không chỉ bảo đảm một giá trị bồi thường về mặt tài chính.
Chuyển từ hỗ trợ chung sang phục hồi sinh kế
Một nội dung khác được đại biểu đặc biệt quan tâm là chính sách hỗ trợ người dân sau khi Nhà nước thu hồi đất. Theo đại biểu, Điều 47 dự thảo Luật hiện quy định khá khái quát việc người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản được hỗ trợ để bảo đảm có chỗ ở, ổn định đời sống và sản xuất. Nội dung này cần được cụ thể hóa hơn bởi đối với nhiều hộ gia đình, thu hồi đất không chỉ làm mất một tài sản mà còn có thể làm mất hoặc suy giảm nguồn sinh kế.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung quy định theo hướng: trường hợp việc thu hồi đất làm mất hoặc suy giảm đáng kể nguồn sinh kế chính của người có đất thu hồi thì phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải có nội dung phục hồi sinh kế. Các biện pháp có thể bao gồm đào tạo, chuyển đổi nghề; kết nối việc làm; hỗ trợ tín dụng; hỗ trợ chuyển đổi mô hình sản xuất, kinh doanh; bố trí hoặc ưu tiên thuê địa điểm sản xuất, thương mại, dịch vụ phù hợp.
Cùng với đó, cần quy định trách nhiệm theo dõi và đánh giá kết quả ổn định đời sống, phục hồi sinh kế sau thu hồi đất, nhất là đối với các dự án có quy mô thu hồi đất và số người bị ảnh hưởng lớn. Theo đại biểu Thạch Phước Bình, cách đánh giá chính sách cần chuyển từ câu hỏi “đã hỗ trợ bao nhiêu” sang “sau hỗ trợ, người dân có thực sự ổn định cuộc sống hay không”.
Chủ động quỹ tái định cư, coi trọng khả năng duy trì cuộc sống của người dân
Về quỹ và chất lượng tái định cư, đại biểu đề nghị bổ sung trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong việc dự báo nhu cầu tái định cư trung hạn, chủ động chuẩn bị quỹ đất, quỹ nhà tái định cư, gắn với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, chương trình phát triển nhà ở và kế hoạch đầu tư công. Đồng thời, đại biểu đề nghị bổ sung tại khoản 3 Điều 41 theo hướng Quỹ phát triển đất được ưu tiên ứng vốn để tạo lập quỹ đất, đầu tư hạ tầng khu tái định cư phục vụ các dự án Nhà nước thu hồi đất.
Đại biểu cũng đề nghị giữ nguyên nguyên tắc ưu tiên bố trí tái định cư tại chính đơn vị hành chính cấp xã nơi có đất bị thu hồi; chỉ khi không có điều kiện mới bố trí tại địa bàn khác có điều kiện tương đương. Tuy nhiên, chất lượng khu tái định cư không nên chỉ được đánh giá bằng các tiêu chuẩn kỹ thuật. Đại biểu đề nghị bổ sung các tiêu chí về khả năng duy trì việc làm, sinh kế, học tập, chăm sóc y tế và quan hệ cộng đồng. Theo đại biểu, một khu tái định cư dù đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật nhưng quá xa nơi làm việc, trường học hoặc không phù hợp với sinh kế của người dân thì chưa thể được coi là tái định cư có chất lượng.
Phục hồi điều kiện sống phải là nguyên tắc xuyên suốt
Từ các cơ chế cụ thể nêu trên, ĐBQH Thạch Phước Bình đề nghị tiếp tục hoàn thiện nguyên tắc chung tại khoản 1 Điều 42, xác định rõ đích đến của toàn bộ chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư.
Theo đó, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc: việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải bảo đảm ổn định và phục hồi điều kiện sống, việc làm, thu nhập và sinh kế của người có đất thu hồi; đối với người phải di chuyển chỗ ở, nơi tái định cư phải bảo đảm điều kiện về hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu bằng hoặc tốt hơn nơi ở trước khi thu hồi đất.
Đại biểu cho rằng nguyên tắc này cần trở thành cơ sở để giải thích và áp dụng thống nhất các quy định về hỗ trợ, tái định cư, qua đó chuyển trọng tâm chính sách từ việc chỉ tính toán mức bồi thường, hỗ trợ sang bảo đảm người dân thực sự ổn định cuộc sống và có khả năng tiếp tục tạo lập sinh kế sau khi Nhà nước thu hồi đất.
NGỌC MAI
