Người giữ gìn di sản

Giữa nhịp sống hôm nay, nhiều giá trị văn hóa, di sản phi vật thể trên địa bàn tỉnh vẫn được gìn giữ bằng tâm huyết và sự bền bỉ của những nghệ nhân gắn bó lâu năm với nghề.

Những câu chuyện đời, chuyện nghề dung dị của những nghệ nhân góp phần phản ánh sinh động nỗ lực gìn giữ di sản trong cộng đồng, đồng thời gợi mở những vấn đề đang đặt ra đối với công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể trong bối cảnh hiện nay.

Kỳ 1: Trao truyền tinh hoa nghệ thuật hát bội

Sinh ra trong gia đình có truyền thống nhiều thế hệ làm nghề hát bội, Nghệ nhân ưu tú (NNƯT) Vũ Linh Tâm gắn bó với sân khấu, vượt qua những thăng trầm của thời cuộc để truyền lại từng tuồng tích, từng động tác, như cách gìn giữ văn hóa của đất và người Vĩnh Long.

Nghệ nhân ưu tú Vũ Linh Tâm xem hát bội như “duyên nghiệp” của cuộc đời mình.

Thăng trầm cùng gánh hát

Chúng tôi đến thăm nhà NNƯT Vũ Linh Tâm vào những ngày cuối năm, khi cơn gió heo may khẽ lay mấy khóm hoa trước ngõ, báo hiệu một mùa xuân nữa sắp về. Căn nhà nhỏ của ông được bố trí gọn gàng, ấm cúng. Những lớp trang phục hát bội, mão giáp, cờ phướn,… được giữ gìn cẩn thận. Trong chiếc tủ kính đặt ở không gian phòng khách, những chồng bằng khen, giấy chứng nhận đã ngả màu theo thời gian. Mỗi bằng khen là một mảng ký ức mà ông gắn bó với nghề, với di sản.

NNƯT Vũ Linh Tâm sinh ra trong một gia đình có truyền thống hát bội lâu đời. Ông là thế hệ thứ ba của gánh hát Đồng Thinh- một gánh hát từng nổi danh ở đất Vĩnh Long giai đoạn trước. Tuổi thơ của ông gắn với “những chuyến đi dài trên ghe hát, theo cha mẹ xuôi ngược khắp các tỉnh miền Tây Nam Bộ”. Với cậu bé năm nào, “sông nước, đình làng, tiếng trống chầu, tiếng kèn thúc nhịp và ánh đèn sân khấu chính là ký ức đầu đời”.

Năm 13 tuổi, Vũ Linh Tâm chính thức bước lên sân khấu, bắt đầu từ những vai nhỏ nhất: quân sĩ cầm cờ, chạy múa minh họa. Không lời thoại, không hào quang, nhưng đó là những bước đầu tiên để ông học cách đứng sân khấu, học cách nghe trống, bắt nhịp kèn và hiểu quy củ của nghề.

Thời ấy, hát bội chưa có trường lớp đào tạo bài bản. Nghề được truyền dạy chủ yếu bằng cách quan sát, học theo và rèn luyện không ngừng. Vì vậy, mỗi nghệ sĩ đều mang trong mình dấu ấn của thế hệ trước, từ cách ca, cách múa đến thần thái nhập vai.

Nhắc lại thời học nghề, NNƯT Vũ Linh Tâm vẫn còn nguyên cảm giác vừa biết ơn, vừa sợ. Ông nói: “Gặp được thầy đã là may mắn, nhưng học với thầy thì không hề dễ. Thầy lúc nào cũng nghiêm khắc, uốn nắn từng động tác, từng ánh mắt, từng bước chân. Học trò sai một chi tiết nhỏ cũng bị nhắc nhở gay gắt. Chính sự khắt khe ấy đã tạo nên lớp nghệ sĩ hát bội có nền tảng vững vàng”.

Hơn nửa thế kỷ gắn bó với hát bội, Vũ Linh Tâm đã trải qua tất cả những thăng trầm của loại hình nghệ thuật từng ở đỉnh cao rồi dần lùi về phía sau đời sống đương đại. Ông nhớ những tháng ngày theo ghe hát rong ruổi trên sông nước.

“Những đêm mưa gió, ghe lênh đênh giữa dòng. Đến khi tìm được bến đậu trời cũng mưa suốt, cả tháng không diễn được buổi nào, gánh hát rơi vào cảnh thiếu ăn, phải đi vay mượn sống qua ngày. Bà con cũng không ai mặn mà xem hát, gánh hát phải rời đi trong nỗi buồn lặng lẽ”, ông trầm ngâm.

Những khó khăn ấy khiến không ít nghệ sĩ rời bỏ sân khấu để tìm kế sinh nhai khác. Với những người còn bám trụ, hát bội không thể là nguồn sống duy nhất mà phải song hành với nhiều nghề phụ. Song “đã trót mang nghiệp”, năm 1984, Vũ Linh Tâm đứng ra làm trưởng đoàn gánh hát Đồng Thinh sau nhiều lần tan hợp. Trong suốt 15 năm, ông gánh trên vai không chỉ trách nhiệm điều hành đoàn hát, mà còn là nỗi lo giữ nghề giữa những khó khăn chồng chất.

Mong muốn ươm mầm hát bội cho thế hệ trẻ

Đảm nhận nhiều dạng vai khác nhau, từ kép hài, kép mùi đến kép chính, nhưng điều ông trân trọng nhất không phải là số vai diễn, mà là những tuồng tích được ghi chép, lưu giữ cẩn thận. Mỗi kịch bản, mỗi lớp diễn đều được ông xem như “vật báu”, là kết tinh của kinh nghiệm và tâm huyết, cần được truyền lại cho thế hệ sau.

Niềm tự hào lớn nhất của NNƯT Vũ Linh Tâm là khi thấy con cháu trong gia đình tiếp nối nghề. Cháu nội ông Nguyễn Phạm Diễm Hằng- từ nhỏ đã quen với việc ngồi trong cánh gà xem ông bà, cha mẹ biểu diễn. Đến năm 12 tuổi, em chính thức tham gia vở diễn đầu tiên. Diễm Hằng xem ông nội là người thầy quan trọng nhất, là người truyền lửa nghề bằng chính đời sống và sự bền bỉ của mình.

“Từ nhỏ em đã theo ông nội đi diễn, em mê nghe hát lắm. Nhìn thấy ba, mẹ, ông, bà biểu diễn mà em hạnh phúc vô cùng. Rồi em xin học nghề, mới đó mà em đã có hơn 10 năm làm nghề. Khó khăn không ít, nhưng em chưa bao giờ nản lòng mà lấy đó làm động lực để thử thách bản thân vượt qua mọi giới hạn, đảm nhận nhiều vai diễn khác nhau. Làm sao xứng danh là cháu của NNƯT Vũ Linh Tâm, truyền nhân đời thứ 5 của gánh hát Đồng Thinh”, Diễm Hằng chia sẻ.

Không chỉ truyền dạy trong gia đình, năm 2017, Vũ Linh Tâm còn phối hợp với Trường Văn hóa Nghệ thuật tỉnh Vĩnh Long mở lớp bồi dưỡng nghệ thuật hát bội cho các học viên trẻ. Dẫu biết con đường phía trước còn nhiều khó khăn, nhưng ông tin rằng chỉ khi có lớp kế cận, hát bội mới có cơ hội tồn tại lâu dài. Thành quả bước đầu đến khi nhóm thiếu nhi được ông hướng dẫn đạt huy chương tại một hội diễn toàn quốc.

Với học trò, Vũ Linh Tâm không chỉ là người thầy mà còn là chỗ dựa tinh thần. Anh Huỳnh Duy Không, cho biết: “Thầy Vũ Linh Tâm là người tôi ái mộ từ lâu. Thầy là một nghệ sĩ giỏi, nhiệt huyết và hơn hết là khát vọng trao truyền, lan tỏa bộ môn nghệ thuật này đến với thế hệ tiếp nối. Bản thân tôi là nhạc công nên rất nhạy trong việc cảm thụ âm thanh của các loại nhạc cụ, nhạc điệu. Tuy nhiên, tôi cũng gặp rất nhiều khó khăn trong việc múa bộ, hát. Nhưng tôi sẽ cố gắng rèn luyện để có thể trở thành một nghệ sĩ hát bội thực thụ như kỳ vọng của thầy”.

Dấu mốc đáng nhớ trong sự nghiệp của ông là năm 2007, khi gánh hát Đồng Thinh được mời biểu diễn tại Thủ đô Washington (Hoa Kỳ) trong khuôn khổ Lễ hội Đời sống dân gian Smithsonian. Trích đoạn Hồ Nguyệt Cô hóa cáo đã gây ấn tượng mạnh với khán giả quốc tế. 3 năm sau, hát bội Vĩnh Long tiếp tục hiện diện tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nhân Đại lễ 1.000 năm Thăng Long- Hà Nội.

Năm 2024, nghệ thuật hát bội tỉnh Vĩnh Long được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Với NNƯT Vũ Linh Tâm, đó là sự ghi nhận dành cho nhiều thế hệ nghệ sĩ đã âm thầm giữ nghề.

Ở tuổi gần bảy mươi, NNƯT Vũ Linh Tâm vẫn miệt mài với sân khấu, với lớp học, với những tuồng tích cũ. Ông chọn cách sống như chính hát bội- không ồn ào, không vội vã, nhưng đủ sâu để neo giữ ký ức văn hóa của một vùng đất.

(Còn tiếp)

Bài, ảnh: NGỌC LIỄU