Xuất khẩu gạo sắp được “cởi trói”

Đề xuất bãi bỏ giấy phép kinh doanh xuất khẩu gạo trong dự thảo Nghị quyết của Chính phủ do Bộ Tài chính đang lấy ý kiến được xem là một trong những động thái cải cách đáng chú ý.

Tuy nhiên, đằng sau kỳ vọng về việc “mở cửa” thị trường là không ít băn khoăn về cách thức quản lý cũng như nguy cơ xáo trộn trật tự xuất khẩu.

“Cởi trói” điều kiện kinh doanh gạo: Cần thiết nhưng không nên cực đoan

Bộ Tài chính đang lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về việc tiếp tục cắt giảm các ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Theo nội dung dự thảo, cơ quan này đề xuất bãi bỏ giấy phép kinh doanh đối với 58 ngành, nghề thuộc nhiều lĩnh vực, trong đó có xuất khẩu gạo.

Nếu được thông qua, doanh nghiệp sẽ không còn phải xin giấy phép như hiện nay theo quy định tại Nghị định 107/2018/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung gần đây như Nghị định 01/2025/NĐ-CP.

Bộ Tài chính đang lấy ý kiến về dự thảo Nghị quyết của Chính phủ cắt giảm ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, trong đó có xuất khẩu gạo Ảnh: (Huân Trần).

Đánh giá về đề xuất này, ông Nguyễn Việt Anh, Tổng Giám đốc Công ty Lương thực Phương Đông, cho rằng cải cách là cần thiết nhằm thúc đẩy sự phát triển của ngành lúa gạo Việt Nam. Tuy nhiên, theo ông, không nên “xóa sổ” hoàn toàn cơ chế quản lý điều kiện đối với hoạt động xuất khẩu gạo.

Theo ông, xuất khẩu gạo là lĩnh vực đặc thù, cần có khung quản lý nhất định để tránh tình trạng vận hành thiếu kiểm soát. Trước đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định 109/2010/NĐ-CP về kinh doanh xuất khẩu gạo, có hiệu lực từ ngày 1/1/2011, với các quy định chặt chẽ về điều kiện kinh doanh, kho chứa, cơ sở xay xát và đăng ký hợp đồng xuất khẩu nhằm đảm bảo an ninh lương thực và quyền lợi của người trồng lúa.

Đến cuối năm 2018, các điều kiện này được nới lỏng khi Nghị định 107/2018/NĐ-CP (có hiệu lực từ 1/10/2018) thay thế Nghị định 109, tạo bước chuyển theo hướng giảm rào cản, đơn giản hóa thủ tục hành chính và mở rộng cơ hội cho doanh nghiệp tham gia thị trường.

Tuy nhiên, theo ông Việt Anh, một số quy định của Nghị định 107 hiện đã bộc lộ hạn chế, đặc biệt là yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu phải sở hữu dây chuyền xay xát thóc.

Trong thực tế, chuỗi cung ứng lúa gạo đã có sự chuyên môn hóa rõ rệt, với nhiều doanh nghiệp chỉ đảm nhận khâu xay xát và cung ứng cho đơn vị xuất khẩu. Việc buộc doanh nghiệp phải đầu tư toàn bộ dây chuyền không chỉ gây lãng phí mà còn thiếu tính thực tiễn.

Doanh nghiệp cho rằng, việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh giúp mở rộng cơ hội tham gia vào hoạt động xuất khẩu gạo, tuy nhiên sẽ có rủi ro xáo trộn thị trường khi nhiều doanh nghiệp không đủ tiềm lực tham gia vào lĩnh vực đặc thù này (Ảnh: TL).

Bên cạnh đó, quy định về dự trữ lưu thông tối thiểu 5% cũng bị đánh giá là mang tính hình thức. Để đảm bảo “an toàn chân hàng”, nhiều doanh nghiệp thực tế phải duy trì mức dự trữ lên tới 50-60% sản lượng xuất khẩu. Vì vậy, việc kiểm tra con số 5% không mang lại nhiều ý nghĩa quản lý nhưng lại làm tăng chi phí tuân thủ.

Dù vậy, ông Việt Anh cảnh báo rằng nếu bãi bỏ hoàn toàn điều kiện kinh doanh, thị trường có thể đối mặt với nguy cơ “mạnh ai nấy làm”. Các doanh nghiệp nhỏ, thiếu kinh nghiệm có thể tham gia ồ ạt, dẫn đến rủi ro về chất lượng, vi phạm hợp đồng và ảnh hưởng đến uy tín gạo Việt Nam trên thị trường quốc tế.

“Nếu được bãi bỏ khỏi danh sách các ngành kinh doanh có điều kiện, có thể sẽ tạo động lực cho nhiều doanh nghiệp tham gia vào hoạt động xuất khẩu gạo, tuy nhiên, điều này có thể khiến thị trường trở nên bát nháo. Nhiều doanh nghiệp không đủ tiềm lực, khi ký hợp đồng xong nhưng gặp biến động có thể không theo được đơn hàng dẫn đến tình trạng xù hợp đồng, ảnh hưởng uy tín chung”, ông Việt Anh nhận định.

Kỳ vọng gì khi rào cản được gỡ bỏ?

Nhiều doanh nghiệp kỳ vọng việc nới lỏng điều kiện kinh doanh sẽ mở rộng cơ hội tham gia thị trường, đặc biệt với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong bối cảnh xuất khẩu gạo chịu áp lực cạnh tranh ngày càng lớn và hoạt động liên kết, ủy thác trong nước gặp khó.

Phản ánh từ cộng đồng doanh nghiệp cho thấy, từ khi Nghị định 01/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 107/2018/NĐ-CP có hiệu lực, không ít đơn vị đã rút lui. Điểm nghẽn lớn nằm ở quy định ủy thác xuất khẩu.

Cụ thể, điều 1 Nghị định 01/2025/NĐ-CP quy định “thương nhân có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo chỉ được ủy thác xuất khẩu hoặc nhận ủy thác xuất khẩu từ thương nhân có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo”.

Quy định này khiến hoạt động xuất khẩu ủy thác gần như bị thu hẹp đáng kể, bởi không chỉ bên nhận mà cả bên ủy thác đều phải có giấy phép. Hệ quả là nhiều doanh nghiệp không còn khả năng tham gia thị trường.

Nhiều doanh nghiệp kỳ vọng việc nới lỏng điều kiện kinh doanh sẽ mở rộng cơ hội tham gia thị trường, đặc biệt với khối doanh nghiệp nhỏ và vừa (Ảnh: TL).

Trên thực tế, các yêu cầu về kho chứa, cơ sở xay xát và duy trì điều kiện kinh doanh lâu dài khiến phần lớn doanh nghiệp nhỏ khó đáp ứng. Vì vậy, việc bãi bỏ giấy phép được kỳ vọng sẽ giảm chi phí gia nhập, tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã tham gia trực tiếp, qua đó tăng cạnh tranh và cải thiện giá thu mua lúa cho nông dân.

Tuy nhiên, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng cải cách cần đi kèm đánh giá rủi ro đầy đủ. Cơ quan này ghi nhận Bộ Công Thương đã chỉ ra các hệ lụy có thể phát sinh nếu bãi bỏ điều kiện kinh doanh trong lĩnh vực xuất khẩu gạo. Vì vậy, VCCI đề xuất cần tham vấn rộng rãi cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm nhỏ và nông dân - những đối tượng chịu tác động trực tiếp.

Đề xuất cải cách diễn ra trong bối cảnh xuất khẩu gạo đang đối mặt nhiều thách thức. Theo Cục Hải quan, đến ngày 15/4/2026, Việt Nam xuất khẩu 2,8 triệu tấn gạo, đạt 1,3 tỷ USD. So với cùng kỳ, sản lượng chỉ giảm 1,3% nhưng kim ngạch giảm tới 10,5%.

Nguyên nhân chủ yếu do giá xuất khẩu bình quân giảm còn 469 USD/tấn, thấp hơn 9,3% so với năm trước, phản ánh áp lực cạnh tranh gia tăng trên thị trường quốc tế.

Hiện có khoảng 150 thương nhân đủ điều kiện xuất khẩu gạo. Cuối năm 2025, Bộ Công Thương đã thu hồi 13 giấy phép do vi phạm quy định về dự trữ, báo cáo, nghĩa vụ thuế…

Một số vi phạm phổ biến gồm không duy trì dự trữ lưu thông tối thiểu 5%, không có cơ sở xay xát riêng hoặc không duy trì hoạt động xuất khẩu liên tục trong 18 tháng.

Theo Huân Trần/Dân trí