Bản quyền báo chí đang đối mặt sức ép chưa từng có khi AI và các nền tảng xuyên biên giới ngày càng khai thác mạnh dữ liệu báo chí. Nhiều chuyên gia cho rằng cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, coi sản phẩm báo chí là tài sản số và có cơ chế buộc các nền tảng AI trả phí để bảo vệ nguồn tin chính thống.
Không chỉ bảo vệ một bài báo, mà bảo vệ tương lai của báo chí
Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng xuyên biên giới đang đặt báo chí trước thách thức chưa từng có về bảo vệ bản quyền. Nhiều ý kiến tại phiên thảo luận "Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Bảo vệ giá trị nghề báo" cho rằng, đã đến lúc cần nhìn nhận sản phẩm báo chí là một loại tài sản số, đồng thời hoàn thiện pháp luật, ứng dụng công nghệ và tăng cường thực thi để bảo vệ nguồn tin chính thống.
 |
| Phiên thảo luận "Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Bảo vệ giá trị nghề báo" sáng 20/6. |
Phát biểu đề dẫn phiên thảo luận sáng 20/6, Tổng Biên tập Báo VietNamNet Nguyễn Văn Bá cho rằng, trong kỷ nguyên AI, câu chuyện bản quyền báo chí cần được nhìn nhận ở một góc độ rộng hơn.
Ông đặt ra giả định: Nếu một ngày AI có thể tổng hợp miễn phí mọi thông tin trên thế giới, công chúng vẫn tiếp tục đọc tin tức mỗi ngày, nhưng các cơ quan báo chí không còn đủ nguồn lực để sản xuất tin gốc thì điều đáng lo ngại nhất không phải là một bài báo bị sao chép, mà là động lực tạo ra thông tin chính thống đang dần bị bào mòn.
Theo ông, câu hỏi cốt lõi hiện nay là bản quyền báo chí thực sự đang bảo vệ điều gì: một tác phẩm báo chí, một tài sản trí tuệ hay khả năng để xã hội tiếp tục có những nguồn thông tin đáng tin cậy trong tương lai.
Chia sẻ tại phiên thảo luận, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh cho biết, ông đã theo đuổi vấn đề bản quyền nhiều năm và mong muốn sau mỗi cuộc tọa đàm sẽ có những bước tiến thực chất.
 |
| Tổng Biên tập Báo VietNamNet Nguyễn Văn Bá cho rằng, trong kỷ nguyên AI, câu chuyện bản quyền báo chí cần được nhìn nhận ở một góc độ rộng hơn. |
Ông nhắc lại, cách đây gần 20 năm từng có sáng kiến để khoảng 50 cơ quan báo chí ký cam kết không vi phạm bản quyền của nhau, tuy nhiên sáng kiến này không thành công vì khi đó nhiều đơn vị vẫn cho rằng việc lấy lại tin trên mạng là điều khó tránh khỏi.
"Khái niệm thấy tin trên mạng là 'của chùa', cứ thế sử dụng đã ăn sâu", ông Minh nói.
Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, tình trạng "xào xáo" nội dung rồi coi đó là sáng tạo cần phải chấm dứt. Không chỉ báo chí trong nước, việc khai thác nội dung của các cơ quan báo chí nước ngoài trái phép cũng khiến nhiều đơn vị đối mặt với nguy cơ bị xử phạt rất nặng.
AI và nền tảng xuyên biên giới tạo sức ép chưa từng có
Theo ông Lê Quốc Minh, thách thức hiện nay không còn dừng ở việc sao chép, dán lại bài viết như trước đây. Nhiều cá nhân đang đọc nội dung từ các cơ quan báo chí, sau đó biên tập lại thành video hoặc nội dung mới trên các nền tảng số để thu hút hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu lượt xem. Đặc biệt, AI đang tự động thu thập nội dung từ các website báo chí để phục vụ huấn luyện mô hình mà các cơ quan báo chí hầu như không nhận được bất kỳ khoản thù lao nào.
Theo ông Minh, trên thế giới hiện tồn tại hai xu hướng. Một số quốc gia kiên quyết ngăn AI khai thác nội dung nếu chưa được cấp phép, trong khi một số khác lựa chọn hợp tác với các nền tảng AI để vừa có nguồn thu, vừa đảm bảo AI được huấn luyện trên nguồn dữ liệu chính thống.
 |
| Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh chia sẻ tại phiên thảo luận. |
Ông dẫn kinh nghiệm của Australia khi buộc Meta phải trả khoảng 250 triệu USD cho khoảng 30 cơ quan báo chí. Trong khi đó, Liên minh châu Âu (EU) cũng đã xây dựng cơ chế pháp lý về bản quyền, còn Canada hay Indonesia vẫn gặp nhiều khó khăn trong quá trình thương lượng với các nền tảng xuyên biên giới.
Đối với Việt Nam, theo ông Minh, nếu không bảo vệ được bản quyền thì báo chí sẽ gặp rất nhiều khó khăn bởi chi phí sản xuất nội dung ngày càng lớn, trong khi phần lớn doanh thu quảng cáo trực tuyến lại rơi vào các nền tảng công nghệ.
Ông đề xuất cần đẩy mạnh tuyên truyền để mọi tổ chức, cá nhân hiểu rằng việc sử dụng nội dung báo chí phải trả phí; đồng thời tăng cường áp dụng các công nghệ theo dõi và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.
Kho tư liệu quý của VOV vẫn chưa dám công khai vì lo mất bản quyền
Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), Uỷ viên Ban thường vụ Đảng uỷ Trung ương Hội nhà báo Việt Nam cho rằng, vấn đề bản quyền đang trở thành thách thức lớn đối với các cơ quan báo chí, nhất là khi trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng xuyên biên giới ngày càng khai thác mạnh nguồn dữ liệu báo chí.
Theo ông Phạm Mạnh Hùng: "Đến nay chúng ta vẫn chưa có biện pháp thực sự hiệu quả để bảo vệ bản quyền nội dung trên môi trường số".
 |
| Ông Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV), Uỷ viên Ban thường vụ Đảng uỷ Trung ương Hội nhà báo Việt Nam phát biểu tại phiên thảo luận. |
Lãnh đạo VOV cho biết, Đài Tiếng nói Việt Nam đang lưu giữ nhiều tư liệu lịch sử đặc biệt quý giá mà ít cơ quan báo chí có được, như các bài phát biểu của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lãnh đạo Đảng, Nhà nước qua các thời kỳ cùng nhiều tư liệu về văn học, nghệ thuật, sân khấu, phát thanh. Tuy nhiên, do chưa có cơ chế bảo vệ bản quyền hiệu quả, nhiều tài nguyên quý vẫn chưa thể công khai rộng rãi.
"Những tài nguyên mang tính lịch sử, chúng tôi chưa dám đưa lên môi trường công khai. Vì đưa lên là mất, chưa có cơ chế bảo vệ hiệu quả”, ông Hùng chia sẻ.
Theo ông, trong bối cảnh AI và các nền tảng số khai thác dữ liệu ngày càng mạnh, việc hoàn thiện hành lang pháp lý là yêu cầu cấp thiết. Ông cho rằng các cơ quan báo chí và Hội Nhà báo Việt Nam cần chủ động kiến nghị xây dựng cơ chế buộc các nền tảng xuyên biên giới phải mua và trả phí khi sử dụng nội dung báo chí, tương tự mô hình nhiều quốc gia đã áp dụng.
"Báo chí không chỉ đóng góp một tỷ lệ rất nhỏ như cách các nền tảng lý giải. Nguồn tin chính thống vẫn xuất phát từ báo chí và chính dữ liệu đó đang trở thành tri thức để các nền tảng và AI khai thác", ông nhấn mạnh.
Bên cạnh hoàn thiện pháp luật, ông Phạm Mạnh Hùng cũng cho rằng các cơ quan báo chí cần đổi mới tư duy quản trị, nâng cao nhận thức của đội ngũ lãnh đạo về những thách thức mới trong kỷ nguyên số, từ đó xây dựng chiến lược phát triển và bảo vệ tài sản số của mình.
Đề cập kinh nghiệm quốc tế, ông cho biết ngay cả những nội dung VOV mua bản quyền từ Reuters, AP hay FIFA đều chịu sự giám sát chặt chẽ và có chế tài xử lý nghiêm nếu vi phạm. Trong khi đó, tại Việt Nam, phần lớn cơ quan báo chí chưa đủ nguồn lực pháp lý để tự bảo vệ quyền lợi của mình.
"Cơ quan báo chí không thể tự làm một mình vì đội ngũ pháp lý còn mỏng, chi phí rất lớn. Chúng ta cần sử dụng sức mạnh của pháp luật, đồng thời có những tổ chức chuyên nghiệp, như Hội Nhà báo Việt Nam hoặc các đơn vị tư vấn chuyên sâu, đứng ra hỗ trợ bảo vệ bản quyền cho các cơ quan báo chí", ông Phạm Mạnh Hùng đề xuất.
 |
| Toàn cảnh phiên thảo luận "Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Bảo vệ giá trị nghề báo" sáng 20/6. |
Theo lãnh đạo VOV, trong bối cảnh AI phát triển nhanh, bảo vệ bản quyền không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi kinh tế của các cơ quan báo chí mà còn góp phần giữ gìn nguồn thông tin chính thống, tạo động lực để báo chí tiếp tục đầu tư sản xuất các tác phẩm có giá trị phục vụ xã hội.
Hành lang pháp lý của Việt Nam đã có, vấn đề là thực thi
Từ góc độ công nghệ, ông Hoàng Đình Trung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (DCC), cho rằng thay vì chỉ nhìn nhận báo chí dưới góc độ bản quyền, cần xem đây là một loại tài sản số.
Theo ông, tài sản báo chí mang bốn đặc tính gồm tài sản trí tuệ, tài sản thương hiệu, tài sản dữ liệu và tài sản gắn với kênh phân phối. Đặc điểm của loại tài sản này là rất dễ bị sao chép, trong khi giá trị phụ thuộc nhiều vào thời gian. Từ cách tiếp cận đó, ông đề xuất cần triển khai đồng bộ bốn nhóm giải pháp gồm pháp lý, công nghệ, truyền thông và nền tảng phân phối.
Đặc biệt, cần xây dựng các tiêu chuẩn chung và hình thành một "Trục bản quyền số quốc gia", tạo điều kiện để AI và các công nghệ nhận diện hình ảnh, âm thanh, dữ liệu có thể tự động phát hiện hành vi vi phạm bản quyền.
Theo ông Trung, kinh nghiệm của Hàn Quốc cho thấy bản quyền luôn được gắn với phát triển kinh tế sáng tạo và được bảo vệ bằng một cơ quan chuyên trách cùng hệ thống pháp luật được cập nhật thường xuyên.
Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Việt Nam hiện đã tham gia 8 điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả và quyền liên quan, trong đó có các điều ước quan trọng về bảo hộ quyền tác giả trên môi trường số.
 |
| Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả cho biết, Việt Nam hiện đã tham gia 8 điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả và quyền liên quan, trong đó có các điều ước quan trọng về bảo hộ quyền tác giả trên môi trường số. |
Theo bà Oanh, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2022 cùng Nghị định số 17/2023/NĐ-CP đã quy định rõ các điều kiện khai thác dữ liệu phục vụ huấn luyện AI.
Đáng chú ý, chủ sở hữu quyền có quyền tuyên bố từ chối (opt-out), không cho phép các công ty AI sử dụng tác phẩm của mình để đào tạo hệ thống trong những trường hợp ảnh hưởng đến việc khai thác thương mại bình thường.
Bà Kim Oanh cũng nhấn mạnh, pháp luật đã trao quyền cho các cơ quan báo chí áp dụng các biện pháp công nghệ nhằm bảo vệ tài sản số của mình, đồng thời yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ trung gian phối hợp thực thi bảo vệ bản quyền trên môi trường số.
"Điều quan trọng hiện nay là các tòa soạn cần rà soát lại toàn bộ tài nguyên báo chí, xác định rõ tài sản của mình và ứng dụng các giải pháp công nghệ để tạo chứng cứ phục vụ bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp", bà Oanh nói.
Các đại biểu đều thống nhất rằng, trong bối cảnh AI phát triển nhanh và các nền tảng xuyên biên giới ngày càng mở rộng ảnh hưởng, việc bảo vệ bản quyền báo chí không chỉ là bảo vệ quyền lợi kinh tế của từng cơ quan báo chí mà còn là bảo vệ hệ sinh thái thông tin chính thống, tạo động lực để các tòa soạn tiếp tục đầu tư cho hoạt động sản xuất nội dung gốc, phục vụ lợi ích của xã hội.
Theo vov.vn
