Trong không gian yên ắng của phòng làm việc Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh vào một chiều lộng gió sông Cổ Chiên, tôi có dịp ngồi đàm đạo cùng tác giả Nguyễn Trọng Nghĩa (bút danh Trọng Nghĩa). Trên bàn trà, tập sách còn thơm mùi mực mới mang cái tên đầy gợi nhớ về một miền quê Nam Bộ: Tuyển tập ca cổ “Tiếng vịt đồng gọi anh” do Nhà xuất bản Hồng Đức vừa ấn hành. Lật mở từng trang giấy crokit dày dặn, lướt qua mục lục 35 bài ca cổ và tân cổ giao duyên, tôi chợt nhận ra mạch ngầm đờn ca tài tử phương Nam vẫn đang chảy xiết, tươi non và đầy ắp hơi thở thời đại qua nét bút của một người nghệ sĩ thế hệ 8X.
 |
| Bìa Tuyển tập ca cổ “Tiếng vịt đồng gọi anh”. |
Đối với công chúng mộ điệu cải lương và đờn ca tài tử, cái tên Trọng Nghĩa từ lâu đã trở nên quen thuộc qua hàng loạt giải thưởng uy tín: từ Giải Khuyến khích Cuộc thi Sáng tác lời mới bài ca vọng cổ khu vực ĐBSCL các năm 2017, 2019; cho đến đỉnh cao là Giải Nhất Cuộc thi Sáng tác 20 bài bản Tổ đờn ca tài tử tỉnh Trà Vinh năm 2024 và Giải B giải thưởng 50 năm VHNT tỉnh Trà Vinh năm 2025. Thế nhưng, ít ai biết rằng đứng sau một tâm hồn nghệ sĩ nhạy cảm, dạt dào 6 câu vọng cổ ấy lại là một thạc sĩ Luật hiến pháp và Luật hành chính - một ngành khoa học vốn dĩ khô khan và nghiêm cẩn.
Sinh năm 1984 tại ấp Kinh Ngay, xã Đại Phúc, huyện Càng Long, tỉnh Trà Vinh, Nguyễn Trọng Nghĩa mang trong mình dòng máu nghĩa khí và chất phác của người con đất mật phương Nam. Bắt đầu bén duyên với nghiệp sáng tác từ năm 2014, chỉ 3 năm sau, anh chính thức trở thành Hội viên Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Trà Vinh và vinh dự đứng vào hàng ngũ Hội viên Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam vào năm 2023.
Cuộc hành trình hơn 10 năm dấn thân vào “cung thương làu bậc ngũ âm” ấy của anh giờ đây đã kết tinh trọn vẹn trong 96 trang viết của “Tiếng vịt đồng gọi anh”. Anh đi kiếm chọn tri âm bằng một tình yêu mãnh liệt, muốn đem trọn vẹn cái tình ấy hòa vào từng lời ca, thổi hồn cho tác phẩm của mình thấm sâu vào lòng người, vào cuộc đời, giữa cái không gian sinh động của chuyện áo cơm đua tranh tất bật ngày thường.
Cái tên của tuyển tập - “Tiếng vịt đồng gọi anh” - được đặt trùng với một tác phẩm đinh, viết về kỷ niệm thiêng liêng và thắt ruột của soạn giả với một người anh trai quá cố, mà trong từng câu chữ nghe thảng thốt vang vọng tâm can.
Đọc vị lời ca từ câu 1: “Tiếng vịt kêu khan là giọng khàn của tía, dạy anh em mình biết trọng nghĩa nhân; tiếng vịt kêu trầm như tiếng má thì thầm căn dặn, dù mình nghèo nhưng hãy sống thanh cao; còn anh nói thương sao là tiếng vịt kêu thanh, như đám con anh - đòi vỗ dành khuya sớm”.
Để rồi khi bài ca đi đến điệu Lý trăng soi buồn thương và dứt câu 6 vọng cổ, lời ca bỗng vỡ òa, nhức nhối như cào xé ruột gan: “Hôm nay, tiếng kêu khàn như giọng tía, má khóc than/ Tiếng kêu thanh thành tiếng con anh réo/ Thương anh em nghẹn tiếng trầm/ Hòa trong tiếng gió, tiếng vịt đồng gọi anh”.
Cách mượn hình ảnh bầy vịt chạy đồng dập dìu để so sánh độc đáo với những thanh âm ruột thịt trong gia đình thực sự là một sáng tạo văn học sân khấu xuất sắc, có sức rung động lòng người sâu sắc.
Tiếng vịt kêu sương thắt ruột thắt gan của tình cốt nhục, tập sách còn làm thổn thức lòng người qua những trang viết đong đầy lòng hiếu thảo và sự hy sinh thiêng liêng của đấng sinh thành qua bài ca thứ hai - “Ngọn đèn chong - Tình má”.
Soạn giả mượn điệu Lý con sáo buồn thương để gửi gắm nỗi niềm của kẻ ly hương, ngóng về bóng dáng người mẹ già nơi quê nhà giữa mùa bấc về se lạnh. Khi bài ca chính thức bắt nhịp vào vọng cổ, không gian mưa gió lất phất của miền Tây bỗng trở nên ấm áp lạ kỳ bởi thứ ánh sáng bập bùng từ ngọn đèn chong dầu cá.
Chi tiết cào xé tâm can nằm ở câu ca: “Nhìn con má nở nụ cười hiền... Lưng má còng hay cái bóng cong cong, cõng gian khó đổi cho con cái chữ. Đi qua ngày tháng bôn ba, đèn chong - tình má soi lối ta quay về”. Ánh sáng của ngọn đèn chong nghèo khó nơi gian bếp cũ đã vượt khỏi giá trị vật chất thông thường, trở thành ngọn hải đăng tâm hồn che chở cho đứa con vững bước đi qua mọi bão giông cuộc đời.
Mạch ngầm viễn xứ tiếp tục được lột tả sâu sắc ở tác phẩm thứ ba mang tên “Cái hàng ba”. Góc hàng ba trước hiên nhà - không gian sinh hoạt vô cùng thân thuộc của những ngôi nhà lá miền Tây - nay hiện lên như một nhân chứng thầm lặng chứng kiến những bi kịch dâu bể qua 3 thế hệ của những người đàn bà góa bụa, mồ côi: Ngoại tiễn chồng đi rồi ôm con nghe tin tử sĩ; đến lượt má cũng tiễn ba từ góc hàng ba này rồi ba mãi mãi nằm lại ngoài khơi xa vì bão dữ. “Từ đó, cái hàng ba nhà còn 3 người nữ, cứ âm thầm, lẳng lặng giữa lòng quê”.
Bi kịch ấy được Trọng Nghĩa xoa dịu bằng ký ức tuổi thơ trong ngần với lu nước mưa, cái gáo dừa, chiếc võng đưa trưa hè, và hình ảnh ở câu 5, câu 6 đầy xúc động: “Có cả dấu tay mỗi ngày ngoại vịnh, đợi cháu về khi Mặt trời nép bên sông... Ai xa con sông sẽ mong một lần về tắm, chứ mỗi khi nhớ nhà tôi lại nhớ nhất cái hàng ba”.
Điểm thú vị cốt lõi làm nên giá trị hiện đại cho tuyển tập này chính là mảng ca cổ chuyển thể văn học. Minh chứng điển hình nhất là tác phẩm thứ tư: “Mùa xuân bên cửa sổ” - một bài tân cổ giao duyên được soạn giả khéo léo bám mạch cảm hứng từ bài thơ bất hủ của nữ sĩ Song Hảo và giai điệu nhạc của nhạc sĩ Xuân Hồng.
Trọng Nghĩa đã giải mã bài toán đưa một khúc ca chính luận - trữ tình đầy rộn ràng của tân nhạc vào lòng bản 6 câu vọng cổ bằng lối viết vô cùng sang trọng, tinh tế. Anh dệt nên một sợi dây liên kết không gian lãng mạn giữa hai đầu trận tuyến: một đầu là hậu phương với tiếng máy nhịp nhàng nơi công xưởng của cô gái tan ca, một đầu là tiền đồn biên giới với nhành lan rừng đón nắng hồng của người chiến sĩ: “Ôi hạnh phúc đâu chỉ có cơm ngon và áo đẹp/ Mùa xuân đâu chỉ có hoa thơm và nắng hồng/ Cuộc đời còn có cả những nụ hôn...”.
35 bài ca vọng cổ trong tuyển tập của soạn giả Trọng Nghĩa giống như 35 nốt nhạc trên một phím đàn kìm, ngân vang đầy đủ các cung bậc của đời sống. Từ những kỷ niệm dông dài với từng địa danh thân thương của đất mẹ Trà Vinh và nẻo đường Long An như Càng Long, Châu Thành, Tiểu Cần, Duyên Hải, Cầu Ngang... nơi nào cũng đượm một thứ tình cốt nhục chơn chất. Nguyễn Trọng Nghĩa đã thành công khi đem cái cấu trúc logic, chặt chẽ của một thạc sĩ luật kết hợp nhuần nhuyễn với nét lãng mạn, tài hoa, đa cảm của một người con Nam Bộ.
Tập ca cổ “Tiếng vịt đồng gọi anh” do Nhà xuất bản Hồng Đức ấn hành thực sự là một đóa hoa nghệ thuật tươi non, thơm hương đất mật phương Nam. Cuốn sách nhỏ này chắc chắn sẽ là một món quà tinh thần quý báu, truyền ngọn lửa đam mê và niềm tin yêu cuộc sống cho công chúng mộ điệu, khẳng định sức sống trường tồn bất tử của những câu ca vọng cổ ngọt bùi bên những dòng sông quê mẹ.
Tháng 10/2026
NGUYỄN TRỌNG DŨNG
