Tiếng chày giã cốm dẹp vang lên nhịp nhàng, nối tiếp nhau giữa các phum sóc Khmer; hương thơm của nếp mới rang trên bếp lửa và những đêm trăng rằm tháng 10 là những ký ức gắn liền với đời sống, văn hóa và tín ngưỡng truyền thống của đồng bào Khmer. Dù hiện nay nghề giã cốm dẹp không còn nhộn nhịp như trước, nhưng nghề truyền thống này vẫn mang giá trị trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa và tạo việc làm cho đồng bào Khmer tại các phum sóc.
![]() |
| Tiếng chày giã cốm dẹp tại Khu du lịch Ao Bà Om trong dịp Lễ hội Ok Om Bok. |
Nghề truyền thống
Trước đây, vào đầu tháng 10 âm lịch, khi đến những phum sóc có đông đồng bào Khmer sinh sống, người ta thường thức giấc từ sáng sớm bởi tiếng chày giã cốm dẹp. Tiếng chày từ nơi này vọng sang nơi khác, hòa cùng tiếng gà gáy, tạo nên không khí sinh hoạt nhộn nhịp ở các phum sóc.
Tại một số gia đình, người dân bắt đầu rang nếp bên bếp lửa, trong khi những người khác nâng chày giã nếp trong cối theo nhịp điệu đã quen thuộc. Công việc này đòi hỏi sức khỏe, sự kiên trì và phối hợp nhịp nhàng, nhưng cũng là dịp để các thành viên trong gia đình và bà con lối xóm gặp gỡ, quây quần bên nhau.
Cốm dẹp được làm từ nếp non không đơn thuần là một món ăn truyền thống. Đối với đồng bào Khmer, món ăn này gắn liền với mùa nếp mới, đời sống sản xuất nông nghiệp, những phong tục tập quán Lễ hội Ok Om Bok. Để làm ra những mẻ cốm dẹp thơm ngon, hạt mỏng đều, việc lựa chọn nếp có ý nghĩa rất quan trọng. Nếp phải chắc hạt, sạch và có độ chín phù hợp. Từ công đoạn rang nếp đến giã cốm, mỗi khâu đều đòi hỏi kinh nghiệm và sự khéo léo của người làm nghề.
Theo phương pháp truyền thống, một cối cốm dẹp cần 3 người phối hợp thực hiện, trong đó có 2 người giã và đảo nếp, cùng 1 người phụ trách rang nếp. Người giã phải điều chỉnh nhịp chày đều đặn để nếp được giã nhuyễn, trong khi người rang phải liên tục đảo nếp để nhiệt độ được phân bố đồng đều. Phụ nữ thường đảm nhận công việc rang nếp và sử dụng chày nhỏ để giã cốm, trong khi nam giới sử dụng chày lớn, nặng hơn. Tuy nhiên, việc phân công công việc tùy thuộc vào từng gia đình và kinh nghiệm của người làm nghề.
Công đoạn rang nếp phải phối hợp nhịp nhàng với việc giã cốm. Nếu nếp rang quá lâu hoặc quá nóng trong khi cối giã chưa sẵn sàng, chất lượng cốm có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, người rang phải thường xuyên quan sát, điều chỉnh thời gian và nhiệt độ phù hợp để người giã có thể tiếp tục công việc thuận lợi. Theo chia sẻ của những người từng gắn bó với nghề, một mẻ giã cốm dẹp, sử dụng khoảng 1-2 giạ nếp còn nguyên vỏ trấu, có thể mất từ 12-13 giờ nếu thực hiện liên tục theo phương pháp truyền thống. Thời gian này cho thấy làm ra một cối cốm dẹp không phải là công việc đơn giản mà đòi hỏi nhiều công sức và sự tỉ mỉ.
Cốm dẹp đạt chất lượng phải có hạt mỏng, mềm, dẻo, thơm và giữ được vị ngọt tự nhiên của nếp mới. Khi trộn với dừa nạo và đường, cốm dẹp trở thành món ăn thơm ngon, mang đậm hương vị quê nhà.
Tạo việc làm tại địa phương
Bên cạnh giá trị văn hóa, nghề giã cốm dẹp là nguồn thu nhập của nhiều gia đình Khmer, nhất là vào mùa thu hoạch nếp mới và thời điểm công việc đồng áng tương đối nhàn rỗi.
![]() |
| Rang nếp chuẩn bị cho mẻ giã cốm dẹp. |
Trước đây, nghề này từng hoạt động rất nhộn nhịp, đặc biệt vào thời điểm cận Lễ hội Ok Om Bok. Trung bình, mỗi phum sóc có khoảng 20-25 cối giã cốm dẹp, với khoảng 4-5 hộ gia đình theo nghề quanh năm. Cốm dẹp Đa Lộc, cốm dẹp Ba So và cốm dẹp Sâm Bua là những sản phẩm được người tiêu dùng trong vùng biết đến với hương thơm và hương vị đặc trưng. Những sản phẩm này phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong cộng đồng và được đưa đi tiêu thụ tại các tỉnh lân cận và TP Hồ Chí Minh.
Bà Thạch Thị Sô Pha, ngụ ấp Đa Lộc, xã Châu Thành nhiều năm gắn bó với nghề giã cốm dẹp, cho biết, vào mùa cao điểm, gia đình bà giã được 3 cối cốm mỗi ngày, sử dụng khoảng 7 giạ nếp còn nguyên vỏ trấu và thuê 9 lao động phụ việc. Mặc dù sản lượng làm ra mỗi ngày khá lớn, nhưng sau khi trừ các khoản chi phí, lợi nhuận thu được không cao so với công sức và thời gian lao động bỏ ra.
Bà chia sẻ: “Nghề giã cốm dẹp tuy rất vất vả, nhưng nhờ có nghề này mà bà con lối xóm có việc làm, không phải rời quê đi làm thuê ở những nơi xa”. Dù thu nhập chưa cao, nhưng công việc này vẫn tạo cơ hội để người dân có thêm thu nhập, chăm lo cuộc sống gia đình và có việc làm ngay tại quê nhà.
Ngoài mang lại thu nhập, nghề giã cốm dẹp còn góp phần gắn kết tình làng nghĩa xóm. Thông qua quá trình lao động chung, kinh nghiệm được chia sẻ, tình đoàn kết trong phum sóc ngày càng được củng cố.
Cốm dẹp trong Lễ hội Ok Om Bok
Đối với đồng bào Khmer, cốm dẹp gắn liền với Lễ hội Ok Om Bok, được tổ chức vào đêm rằm tháng 10 âm lịch. Đó là tín ngưỡng thờ cúng Mặt trăng, nghi thức cúng Trăng, thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên và ước vọng về mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Vào dịp này, các gia đình Khmer thường chuẩn bị lễ vật, trong đó cốm dẹp là thành phần quan trọng, để thực hiện nghi thức cúng Trăng và cầu mong bình an, may mắn, mùa màng thuận lợi. Cốm dẹp được làm từ những hạt nếp mới thể hiện lòng biết ơn đối với thành quả lao động và công sức của người nông dân. Một phong tục mang nhiều ý nghĩa đối với các gia đình là người lớn tuổi đút cốm dẹp vào miệng trẻ nhỏ trong đêm cúng Trăng. Ông bà, cha mẹ vừa đút cốm cho con cháu, vừa gửi gắm những lời chúc tốt đẹp và lời dạy bảo đầy yêu thương. Qua phong tục này, người lớn cầu chúc trẻ em mạnh khỏe, biết kính trọng người lớn, chăm ngoan, học giỏi và trưởng thành trong cuộc sống bình an, hạnh phúc.
Đối với những người từng gắn bó với nghề giã cốm dẹp, được nhìn thấy sản phẩm do chính tay mình làm ra hiện diện trong mâm lễ cúng Trăng vào dịp Ok Om Bok là niềm vui có giá trị vượt lên trên lợi ích kinh tế. Từng nắm cốm được đặt lên mâm lễ là thành quả lao động và một phần di sản văn hóa mà họ mong muốn truyền lại cho con cháu. Người lớn tuổi truyền lại niềm tin, phong tục tập quán, trong khi thế hệ trẻ có cơ hội tìm hiểu, tiếp nhận những giá trị truyền thống thông qua việc tham gia Lễ hội Ok Om Bok và các hoạt động sum họp gia đình.
Giữ gìn bản sắc văn hóa
Trong bối cảnh kinh tế và đời sống không ngừng thay đổi, việc gìn giữ để nghề giã cốm dẹp tiếp tục được duy trì là vấn đề cần được quan tâm. Nhu cầu lao động lớn, thời gian sản xuất kéo dài và lợi nhuận hạn chế là những yếu tố khiến nghề truyền thống này gặp không ít khó khăn trong quá trình duy trì và
phát triển.
Để nghề có thêm cơ hội phát triển, bên cạnh việc tiếp tục truyền dạy kỹ thuật sản xuất theo phương pháp truyền thống, người làm nghề cần quan tâm hơn đến chất lượng sản phẩm, vệ sinh an toàn thực phẩm, cải tiến bao bì và xây dựng thương hiệu sản phẩm địa phương. Đồng thời, cần đẩy mạnh quảng bá nguồn gốc và giá trị văn hóa của cốm dẹp để người tiêu dùng hiểu rõ hơn về sản phẩm. Nếu nhận được sự hỗ trợ phù hợp từ cộng đồng và ngành chức năng, nghề giã cốm dẹp sẽ có thêm cơ hội mở rộng thị trường tiêu thụ. Cốm dẹp có thể trở thành sản phẩm giới thiệu bản sắc văn hóa trong hoạt động du lịch cộng đồng, giúp du khách tìm hiểu về quy trình sản xuất và đời sống sinh hoạt của đồng bào Khmer.
Tiếng chày giã cốm dẹp có thể không còn vang lên rộn ràng ở khắp các phum sóc như trước, nhưng đối với những người từng thức dậy từ sáng sớm vào mùa nếp mới, từng đứng bên bếp lửa giã cốm hay từng quây quần bên gia đình dưới ánh trăng rằm, âm thanh ấy vẫn là một phần ký ức khó phai.
Đối với đồng bào Khmer, bảo tồn cốm dẹp và nghề giã cốm dẹp là góp phần gìn giữ di sản văn hóa gắn bó mật thiết với đời sống thực tế tại các phum sóc và cộng đồng dân cư. Chừng nào người dân còn nhớ hương vị nếp mới, còn lưu giữ âm thanh tiếng chày giã cốm và những đêm trăng rằm tháng 10, thì nghề truyền thống này vẫn còn cơ hội tiếp tục hiện diện trong ký ức và đời sống của các thế hệ mai sau.
Bài, ảnh: SƠN HÙNG



