Trong dòng chảy của nền mỹ thuật đương đại Việt Nam, lão họa sĩ Lê Triều Điển như một chứng nhân, một người lữ hành thủy chung với đất và nước miền châu thổ. Trải qua bao biến động của lịch sử, từ những vết xước của chiến tranh đến những tháng ngày lận đận mưu sinh, ông chưa bao giờ để mất đi bản ngã châu thổ vốn đã thấm sâu vào máu thịt của mình. Chính vì vậy, khi nhìn lại chặng đường dài đầy biến động đã qua, ông ví cuộc đời mình như một “Hành trình phù sa” đầy kiêu hãnh nhưng cũng rất mực khiêm nhường.
 |
| Họa sĩ Lê Triều Điển bộc bạch: “Bản thân đang trong cuộc hành trình trở về nguyên thủy và chỉ là hạt phù sa trong dòng chảy cuộc đời”. |
Khởi nguồn từ tâm thức châu thổ
Ý niệm về “Hành trình phù sa” trước hết là sự chiêm nghiệm sâu sắc của họa sĩ về quy luật sinh tồn và sáng tạo. Phù sa vốn không có hình hài cố định, nó là sự tích tụ, chắt chiu từ muôn vàn hạt cát, hạt đất nhỏ nhoi từ thượng nguồn dạt dào đổ về châu thổ. Trên chặng đường phiêu bạt ấy, phù sa chấp nhận sự va đập, để rồi cuối cùng lắng đọng, bồi đắp nên những dải cù lao xanh ngắt, mang lại sự sống cho bao thế hệ ở cuối nguồn.
Cuộc đời của Lê Triều Điển cũng như những dòng sông mang nặng phù sa ấy. Ông tự nhận mình chỉ là một hạt phù sa nhỏ bé, tan vào dòng chảy của cuộc đời để đi tìm cội nguồn nguyên thủy của cái đẹp.
“Đứng trước khung vải trắng, tôi hít thở thật sâu, kéo một vệt màu khởi đầu, kêu gọi những vệt màu kế tiếp và cảm xúc như bùng vỡ. Những đường nét lôi kéo lan tỏa như bắt đầu chuyến du hành vào vùng đất lạ… Nghệ thuật luôn là sự khởi đầu, và đâu là đoạn kết? Tôi tự hỏi và nhận ra bản thân đang trong cuộc hành trình trở về nguyên thủy và chỉ là hạt phù sa trong dòng chảy cuộc đời.” - lời tự bạch của Lê Triều Điển.
Hiện tại, ông chỉ tập trung vào việc vẽ tranh trừu tượng. Đối với ông, hội họa trừu tượng không phải là sự đánh đố thị giác, mà là tiếng lòng, là sự giải tỏa những ký ức lắng đọng trong tâm thức. Từng vệt màu, từng đường nét thô đậm bộc phát trên tranh chính là những dặm dài uốn lượn của dòng Mekong xanh thẳm, là màu nâu của đất, màu đỏ của phù sa và màu xám của những vết thương từ quá khứ. Nghệ thuật của ông là một hành trình không có điểm kết, bởi mỗi tác phẩm khi hoàn thành lại mở ra một cuộc đối thoại mới, tiếp tục hành trình bồi đắp phù sa tinh thần cho người mộ điệu.
Đánh thức gốm đỏ Vĩnh Long
Nếu hội họa là nơi Lê Triều Điển giải tỏa những cảm xúc trừu tượng, thì gốm lại là thánh đường để ông trực tiếp chạm tay vào linh hồn của đất. Họa sĩ sinh năm 1943, ở Chợ Lách (tỉnh Bến Tre trước đây, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long). Sợi dây tình cảm gắn bó với quê hương vương quốc gốm đỏ Vĩnh Long luôn canh cánh trong lòng ông như một món nợ ân tình. Trải qua nhiều thập kỷ thăng trầm, ông được vinh danh là Nghệ nhân gốm sứ tiêu biểu tại Festival Gốm sứ Việt Nam - Bình Dương 2010, một danh hiệu mà ông vô cùng trân trọng bởi nó xóa nhòa khoảng cách giữa người nghệ sĩ hàn lâm và người thợ thủ công dân dã.
Ông kể: “Mình làm gốm là xuất phát từ đời sống của mình ở ĐBSCL. Từ nhỏ được nghe lời ru của mẹ, nghe ca dao, rồi lớn lên mình đọc Lục Vân Tiên... những cái đó nuôi dưỡng tình cảm của mình với đất, với nước. Mà dưới chân mình là đất, ở ĐBSCL đất là kho tàng khổng lồ. Vùng đất này có cái nôi là trầm tích nghề gốm ngàn năm, gốm Óc Eo của mình. Mình có lợi thế để làm gốm. Làm gốm nghệ thuật thì đã có sẵn chất liệu, phương tiện, linh hồn, sẵn tâm tình trong đất, thôi thúc mình làm thôi”.
Đóng góp lớn nhất của Lê Triều Điển cho gốm Vĩnh Long chính là việc cải biến và nâng tầm thẩm mỹ của đất nung địa phương. Đất sét đỏ của Vĩnh Long thường chỉ được dùng để làm gạch, ngói hoặc làm các chậu nung trang trí sân vườn. Nhưng khi Lê Triều Điển tìm đến những lò gốm, ông đã mang theo tư duy của một họa sĩ trừu tượng. Ông không lặp lại những khuôn mẫu có sẵn. Ông cào xước, đắp nổi và vẽ trực tiếp lên cốt gốm. Những hoa văn, ký hiệu cổ xưa được ông đưa vào gốm một cách tự nhiên và đầy biến ảo. Ông biến những khối đất nung thô mộc thành những tác phẩm điêu khắc độc bản, chứa đựng những thì thầm của lịch sử ngàn năm.
Bên cạnh vai trò sáng tác cá nhân, với tư cách là Chủ nhiệm Câu lạc bộ Mekong Art, Lê Triều Điển cùng người bạn đời - nhà thơ, họa sĩ Hồng Lĩnh đã tổ chức nhiều chuyến đi thực tế, đưa hàng trăm họa sĩ từ TP Hồ Chí Minh và các vùng miền khác về trực tiếp cắm chốt tại các xưởng gốm Vĩnh Long. Ông khuyến khích các nghệ sĩ trẻ thử nghiệm, kết hợp giữa tư duy tạo hình hiện đại và chất liệu gốm truyền thống.
Những trại sáng tác và triển lãm gốm quy mô lớn do ông khởi xướng đã tạo nên một làn sóng giao thoa văn hóa mạnh mẽ, “đánh thức giấc ngủ sâu” của làng gạch gốm sau những giai đoạn suy thoái do cơ chế thị trường. Sự nhiệt huyết của họa sĩ đã truyền lửa, giúp các chủ lò gốm và người thợ địa phương nhận ra giá trị nghệ thuật vô giá nằm trong chính dòng đất đỏ quê mình.
Nghệ thuật nâng tầm con người
Khi chiêm ngưỡng những tác phẩm của Lê Triều Điển, dù là những bức tranh trừu tượng khổ lớn rực rỡ sắc màu hay những cột gốm lắp ghép thô ráp, người xem luôn cảm nhận được một nỗi trăn trở man mác, mang đậm chiều sâu tâm tưởng. Đó không phải là sự suy tư trừu tượng, xa rời thực tế, mà là những câu hỏi hiện sinh thấm đẫm tình yêu quê hương: Làm sao để giữ gìn cốt cách văn hóa châu thổ giữa làn sóng đô thị hóa? Làm sao để nghệ thuật không chỉ là món đồ chơi xa xỉ mà phải trở thành nguồn lực thiết thực, mang lại giá trị sống tốt đẹp hơn cho con người và tạo ra cơ hội kinh tế cho quê hương?
 |
| Sáng tác tác phẩm nghệ thuật về làng gạch gốm là cách người trẻ hướng đến để nâng giá trị cuộc sống, vừa góp phần giới thiệu hình ảnh làng gạch gốm Vĩnh Long đến với nhiều người. |
Tác phẩm của Lê Triều Điển thể hiện ở triết lý nhân sinh về sự kết nối. Con người, đất và nghệ thuật là một thực thể không thể tách rời. Trăn trở lớn nhất của ông đối với sự phát triển của tỉnh là làm thế nào để sự đi lên về mặt vật chất không làm nghèo nàn đi đời sống tinh thần của người dân.
Qua nghệ thuật, ông mong muốn con người hiện đại khi nhìn vào bức tranh hay bình gốm sẽ chạm được vào phần nguyên thủy nhất trong tâm hồn mình: sự bình yên, lòng biết ơn và ý thức giữ gìn cội nguồn. Đó chính là giá trị nhân văn cao đẹp mà hội họa mang lại, làm giàu và chữa lành tâm hồn con người.
Đồng thời, Lê Triều Điển còn hướng tới một bài toán thực tế mang tính chiến lược: Phát triển kinh tế di sản dựa trên nền tảng nghệ thuật. Ông hiểu rằng, nếu gốm Vĩnh Long chỉ dừng lại ở việc sản xuất gia công hoặc làm sản phẩm thô, giá trị kinh tế thu về sẽ không cao, đời sống người thợ gốm vẫn bấp bênh. Đó là còn chưa nói đến hệ quả là thanh niên sẽ bỏ làng nghề đi xứ khác mưu sinh. Câu trả lời của ông chính là việc thổi hàm lượng văn hóa và nghệ thuật vào sản phẩm.
Khi một sản phẩm gốm được nâng tầm thành một tác phẩm nghệ thuật có định dạng thẩm mỹ độc đáo, giá trị của nó sẽ tăng lên gấp nhiều lần. Thực tế chứng minh, các tác phẩm tranh và gốm của Lê Triều Điển khi được gallery quốc tế lớn như Galerie Dumonteil (Paris) trưng bày đã tạo nên những cơn sốt trong giới sưu tầm. Người phương Tây ngỡ ngàng trước những nét cọ mang hơi thở của văn minh sông Mekong. Chính sự thành công này là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy: nghệ thuật có khả năng tạo ra giá trị kinh tế lớn, biến nguồn tài nguyên đất sét đỏ bản địa thành một thứ “vàng mười” xuất khẩu văn hóa.
Ông ao ước một ngày không xa, toàn bộ vùng di sản gạch gốm Vĩnh Long sẽ trở thành một trung tâm du lịch văn hóa - nghệ thuật tầm cỡ khu vực, thậm chí là quốc tế, nơi du khách đến không để mua gạch, mua chậu gốm, mà để chiêm ngưỡng một hệ sinh thái nghệ thuật đất nung độc nhất vô nhị.
Những suy tư, trăn trở của ông về sự phát triển của con người và kinh tế Vĩnh Long thông qua lăng kính nghệ thuật đã mở ra một hướng đi mới triển vọng cho các thế hệ kế cận. Lê Triều Điển đã sống một cuộc đời trọn vẹn như một dòng Mekong lặng lẽ mang phù sa bồi đắp cho dải đất cuối nguồn, nơi những con sông hướng về phía biển.
Bài, ảnh: PHAN TRƯỜNG SƠN
