Nhiều công trình tại các chùa Phật giáo Nam tông Khmer được trang trí bằng những hoa văn, hình tượng điêu khắc đa dạng. Tạo điểm nhấn cho kiến trúc và góp phần thể hiện nét đặc trưng trong văn hóa của đồng bào Khmer.
 |
| Ngôi chính điện chùa Sleng Chas trang trí nhiều hoa văn được kết hợp hài hòa với nhau. |
Nét đẹp từ những công trình xưa
Hoa văn, điêu khắc được thể hiện trên vách tường, cột, mái ngôi chính điện, tăng xá, trai đường... vừa tạo vẻ đẹp cho công trình, vừa góp phần thể hiện nét kiến trúc tôn giáo của đồng bào Khmer.
Tại chùa Cà Săng (xã Hàm Giang), ngôi chính điện được xây dựng cách đây hàng trăm năm tuổi. Khi mới xây dựng, công trình không có nhiều hoa văn. Phần mái được lợp bằng ngói vảy cá màu đỏ; trên đầu các cột hành lang phía ngoài chỉ có một số hoa văn đơn giản.
Dù không nhiều, những hoa văn này được chế tác khá tinh tế, tạo cảm giác như được người thợ dùng dao “gọt” từ cây đèn cầy. Sau này, khi ngôi chính điện xuống cấp và được trùng tu, nhiều hoa văn được bổ sung. Hàng rào, hành lang chính điện cũng được trang trí thêm nhiều loại hoa văn, trong khi những hoa văn cũ vẫn được giữ lại. Một số chi tiết được kết hợp với màu sơn vàng, làm nổi bật vẻ đẹp của hoa văn.
Theo Thượng tọa Nhan Chane - Trụ trì chùa Cà Săng, qua tìm hiểu từ các vị chư tăng và người cao tuổi Khmer, trước năm 1990, nhiều công trình trong chùa Khmer chưa được trang trí nhiều hoa văn, điêu khắc như hiện nay. Các công trình chủ yếu được xây dựng, sơn ở những vị trí cần thiết hoặc dán thêm gạch men để tạo vẻ đẹp. Vì vậy, một số công trình nhìn từ xa khá giống với nhà dân.
Khoảng từ năm 1990 đến nay, cùng với sự tìm tòi của nghệ nhân và thợ xây dựng, việc trang trí các công trình trong chùa có nhiều thay đổi. Từ ngôi chính điện, am, trai đường đến một số ngôi tháp đều được bổ sung hoa văn, điêu khắc với nhiều hình thức khác nhau, tùy vào sở thích của trụ trì hoặc các hảo tâm hùn phước xây dựng.
Phong phú hình tượng, hoa văn
Hoa văn, điêu khắc tại các chùa Khmer khá đa dạng và được sử dụng để trang trí nhiều công trình chùa Phật giáo Nam tông Khmer. Trong đó, hoa văn quang lụa là một trong những loại được sử dụng nhiều.
Hoa văn quang lụa có hình dạng lá, cây, hoa nở, đọt; nghệ nhân có thể dựa trên hình ảnh tiên nữ trong Bà La Môn giáo hoặc Phật giáo như rồng, nàng tiên... để chế tác, trang trí. Còn với hoa văn quang dây lấy hình dạng từ các loại thực vật dây leo, thường được sử dụng khi vẽ tranh trên tường hoặc trên vải. Hoa văn quang lửa thì có phần đuôi nhỏ, phần giữa to và đầu nhọn, giống hình ngọn lửa, vừa tượng trưng cho thế lực, vừa thể hiện sự mềm dẻo, sinh động.
Tại chùa Sleng Chas, xã Tập Sơn, nhiều công trình được trang trí công phu. Ngôi chính điện được gắn nhiều loại hoa văn từ mặt đất đến tận phần mái. Bên cạnh đó còn có các hình tượng voi, chằn, tiên nữ... được kết hợp với hoa văn, tạo nên những mảng trang trí nổi bật.
Theo Đại đức Thạch Sa Vươne - Trụ trì chùa Sleng Chas, mặc dù phần kết cấu phía dưới của ngôi chính điện có sự khác biệt so với ngôi chính điện ở một số chùa khác trong tỉnh, thế nhưng công trình vẫn được trang trí bằng các loại hoa văn mang nét kiến trúc chùa Khme. Riêng phần phía trên được xây dựng bằng gỗ theo lối kiến trúc Khmer cổ.
Bên cạnh các loại hoa văn, nhiều hình tượng được sử dụng trong trang trí, điêu khắc tại các chùa Khmer còn gắn với Túc sinh truyện và những truyền thuyết được lưu truyền từ xa xưa. Chẳng hạn, hình tượng khỉ Hanuman, chằn Reap và nàng tiên được thể hiện trong các mảng điêu khắc, kết hợp với những hoa văn do nghệ nhân sáng tạo, tạo nên sự phong phú cho các công trình.
Những hoa văn, hình tượng được gìn giữ và tiếp tục hiện diện trong các công trình chùa hôm nay tạo nên nét đẹp riêng của kiến trúc Phật giáo Nam tông Khmer, góp phần giữ gìn những giá trị văn hóa đặc sắc gắn bó với đời sống tinh thần của đồng bào Khmer Nam Bộ.
Bài, ảnh: SÂM BÁT
