Trên vùng đất Vĩnh Long, tiếng đờn, lời ca của nghệ thuật đờn ca tài tử (ĐCTT) Nam Bộ vẫn đều đặn ngân vang trong đời sống cộng đồng. Từ những buổi sinh hoạt CLB, giao lưu, biểu diễn đến các lễ hội, sự kiện văn hóa, du lịch, ĐCTT vẫn giữ nét mộc mạc, gần gũi. Qua thời gian, loại hình nghệ thuật dân gian này không ngừng thích ứng với đời sống mới, tiếp tục khẳng định giá trị văn hóa, nghệ thuật đặc sắc của đất và người Vĩnh Long.
 |
| Phần biểu diễn đờn ca tài tử của CLB Đờn ca tài tử Trung tâm Văn hóa Vĩnh Long. Ảnh: BẢO NGÂN |
Lan tỏa từ cộng đồng
Nghệ thuật ĐCTT Nam Bộ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2013. Sự ghi danh ấy là niềm tự hào, tạo thêm động lực để địa phương Nam Bộ quan tâm bảo tồn, phát huy giá trị của loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc này.
Trước khi hợp nhất, phong trào ĐCTT ở 3 địa phương Trà Vinh, Bến Tre và Vĩnh Long (cũ) đã hình thành mạng lưới sinh hoạt rộng khắp.
Theo báo cáo, đề án bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật ĐCTT Nam Bộ, Vĩnh Long có 448 CLB với gần 5,9 ngàn thành viên; Bến Tre có 204 đội, nhóm, CLB với 2,87 ngàn người tham gia; Trà Vinh có 140 CLB với khoảng 2,120 ngàn thành viên.
Những con số cho thấy ĐCTT đã trở thành một phần đời sống văn hóa của người dân. Ở nhiều nơi, người yêu thích ĐCTT tìm đến CLB, ca quán, lễ hội để cùng đờn, cùng ca, giao lưu và thưởng thức những giai điệu đậm chất Nam Bộ.
Sức sống ấy còn được tiếp thêm qua hội thi, liên hoan. Bến Tre từng tổ chức Hội thi ĐCTT Nam Bộ và Diễn xướng nói thơ Vân Tiên năm 2022; Vĩnh Long tổ chức Liên hoan Gia đình tài tử năm 2024; Trà Vinh tổ chức Liên hoan ĐCTT năm 2025. Đây là những sân chơi để nghệ nhân, tài tử gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm, thể hiện khả năng, đồng thời đưa ĐCTT đến gần công chúng.
Nhiều nghệ nhân, tài tử chủ động thực hiện video giới thiệu, biểu diễn và chia sẻ trên mạng xã hội. Không gian thực hành vì thế được mở rộng, từ những buổi gặp mặt trực tiếp đến môi trường số. Khả năng thích ứng này cho thấy ĐCTT vẫn có thể tìm được chỗ đứng trong những điều kiện mới.
Giữ nghề bằng đam mê
Sau khi hợp nhất tỉnh, phong trào ĐCTT có thêm điều kiện mở rộng không gian giao lưu, thực hành và biểu diễn. Toàn tỉnh hiện có 23 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu nghệ nhân ưu tú (NNƯT), nghệ nhân nhân dân trong lĩnh vực nghệ thuật trình diễn dân gian ĐCTT. Nhiều nghệ nhân tiếp tục góp sức quảng bá loại hình nghệ thuật này tại các sự kiện văn hóa, du lịch và lễ hội như lễ hội Nguyên tiêu, Vu lan Thắng hội, kỷ niệm 204 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Nguyễn Đình Chiểu...
Tại phường Long Châu, CLB ĐCTT Trung tâm Văn hóa Vĩnh Long duy trì sinh hoạt định kỳ với sự tham gia của các nghệ nhân tiêu biểu như NNƯT Nguyễn Văn Trạch, NNƯT Kim Phóng, nghệ nhân Thành Điểm, Lý Ngân...
Ở xã Long Hòa, tiếng đờn, lời ca được duy trì mỗi tháng 1 lần dưới sự chủ nhiệm của NNƯT Ngọc Hào. Tại xã Chợ Lách, nghệ nhân Vũ Duy Thanh, người đang trong quá trình xét tặng danh hiệu NNƯT trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, thường xuyên tổ chức sinh hoạt ĐCTT tại nhà. Những không gian giản dị ấy tạo điều kiện để người cùng sở thích gặp gỡ, giao lưu, trao đổi và quan trọng hơn là giữ cho tiếng đờn, lời ca không bị đứt quãng.
ĐCTT cũng được lan tỏa qua chương trình truyền thông. Chương trình “Những CLB đờn ca tài tử- Giữ hồn di sản trăm năm” do Báo và phát thanh, truyền hình Vĩnh Long thực hiện góp phần giới thiệu hoạt động của CLB đến đông đảo công chúng, cho thấy ĐCTT vẫn có sức hút và chỗ đứng trong đời sống văn hóa hôm nay.
Đáng quý là nhiều nghệ nhân dù tuổi đã cao vẫn miệt mài với ĐCTT. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Dấu, NNƯT Minh Lời, NNƯT Tấn Thành... vẫn tích cực tham gia buổi sinh hoạt, giao lưu. Với họ, được đờn, được ca là giữ nghề, giữ một phần ký ức, tình cảm và nét văn hóa quê hương.
Từ những người giữ nghề ấy, mạch truyền nối tiếp tục được duy trì. NNƯT Ngọc Hào thường xuyên tổ chức lớp “Đờn ca tài tử nhí” dành cho học sinh từ lớp 5 đến lớp 9 vào mỗi dịp hè. NNƯT Kim Phóng tận tình truyền dạy kỹ thuật đờn tranh cho những em nhỏ có niềm đam mê. Những lớp học không lớn về quy mô nhưng có ý nghĩa thiết thực, bởi muốn ĐCTT sống lâu dài thì phải có người trẻ tiếp nối.
Chờ sức trẻ tiếp nối
Dù duy trì được sức sống khá bền bỉ, ĐCTT vẫn đứng trước không ít khó khăn. Lực lượng nghệ nhân nòng cốt phần lớn đã lớn tuổi, trong khi số người trẻ kế thừa chưa nhiều. Một bộ phận thanh thiếu niên yêu thích ĐCTT nhưng mong muốn loại hình nghệ thuật này có cách thể hiện, cách tổ chức sinh hoạt phù hợp hơn với đời sống hiện đại.
Đây là vấn đề cần được quan tâm trong thời gian tới. ĐCTT muốn tồn tại lâu dài không thể chỉ dựa vào tâm huyết của những nghệ nhân lớn tuổi mà cần sự tiếp nối của thế hệ trẻ, sự đồng hành của ngành văn hóa, địa phương và công chúng.
Trước hết, nghệ nhân cần tiếp tục phát huy vai trò chủ thể trong thực hành, sáng tạo và truyền nghề. Ngành văn hóa cùng các ngành liên quan cần quan tâm hơn đến đào tạo thế hệ kế cận, duy trì môi trường thực hành thường xuyên, nắm chắc tình hình hoạt động của CLB để có hình thức hỗ trợ phù hợp.
Cùng với đó, cần đưa ĐCTT đến gần học sinh, sinh viên thông qua hoạt động trải nghiệm, giao lưu, truyền dạy trong trường học; gắn ĐCTT với phát triển du lịch, nhất là du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng. Các hội thi, liên hoan cần tiếp tục đổi mới cách tổ chức, tạo sân chơi hấp dẫn, khuyến khích người trẻ tham gia. Những không gian giao lưu phù hợp cũng cần được mở rộng để người đờn, người ca và người thưởng thức có dịp gặp gỡ, chia sẻ niềm đam mê.
Và không thể thiếu công chúng mộ điệu. ĐCTT cần nghệ nhân thực hành, Nhà nước định hướng, tổ chức, cần người nghe, người yêu thích và đồng hành. Sự quan tâm, tiếp nhận và phản hồi của công chúng sẽ tạo động lực để nghệ nhân tiếp tục gắn bó, các CLB duy trì hoạt động và ĐCTT có thêm sức sống trong đời sống hiện đại.
Trên vùng đất Vĩnh Long, tiếng đờn, lời ca đã hòa vào không gian sông nước, miệt vườn, lễ hội và những cuộc gặp gỡ nghĩa tình. Đó là âm thanh của một loại hình nghệ thuật dân gian, tiếng lòng của người dân Nam Bộ qua nhiều thế hệ.
Giữ gìn và phát huy ĐCTT vì thế cũng chính là góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa của đất và người Vĩnh Long. Để giữa nhịp sống ngày càng đổi thay, tiếng đờn vẫn có chỗ ngân vang, lời ca vẫn có người cất lên, giúp thế hệ hôm nay và mai sau hiểu, yêu và tự hào về một di sản mộc mạc, chân tình, đậm nghĩa quê hương.
ĐINH THANH
