Kiến trúc chánh điện chùa Khmer phản ánh sâu sắc tiến trình giao thoa văn hóa, sự tiếp nối tín ngưỡng cổ truyền độc đáo của đồng bào Khmer Nam Bộ. Qua bàn tay khéo léo của nghệ nhân dân gian, mỗi ngôi chùa trở thành trung tâm văn hóa xã hội đặc sắc, biểu tượng cho tinh thần gắn kết cộng đồng và lòng tôn kính Phật pháp bền vững.
 |
| Chánh điện chùa Âng (phường Nguyệt Hóa). |
Kiến trúc ngôi chánh điện chùa Khmer nói chung, chùa Kompong nói riêng xây dựng theo hình thù ngôi đền Kuhea của đạo Bà La Môn.
Theo lịch sử tôn giáo cổ đại, Kuhea là hệ thống hang động tự nhiên sâu lòng núi, nơi tu sĩ Bà La Môn tìm đến nhằm tĩnh tâm thiền định. Cấu trúc này chỉ thiết kế 1 ngõ đi duy nhất từ phía trước dẫn sâu vào nội điện, cửa đi vào bao giờ cũng được bố trí lệch bên hông chánh điện.
Thời kỳ đầu, nghệ nhân xây dựng 1 lối vào đặt ngay vị trí trung tâm, sau này cải tiến thành 2 lối ra vào rộng rãi nhằm tạo thuận lợi khi đông người. Phía Đông luôn xác định là mặt trước chánh điện để đón ánh sáng mặt trời thanh khiết mỗi sớm mai, tượng trưng trí tuệ Phật pháp chiếu rọi nhân sinh.
Sự hiện diện của dấu tích kiến trúc Kuhea giúp thế hệ sau nhận diện tầm ảnh hưởng lâu đời của đạo Bà La Môn trước thời điểm đồng bào Khmer tiếp nhận Phật giáo.
Minh chứng sinh động là hiện vật Yoni, Linga thờ thần Âysô dưới nền chánh điện nhiều ngôi chùa vùng ĐBSCL. Phật giáo không bài trừ tín ngưỡng cũ mà kế thừa, dung hợp nhuần nhuyễn tâm thức bản địa, biến chánh điện thành không gian tiếp nối hành trình truyền giáo.
Bên cạnh mặt bằng tổng thể, nghệ thuật chạm khắc hoa văn, bố trí tượng linh vật thể hiện tư duy triết học sâu sắc. Hệ tượng thiên thần như chim Key-no, chim Krud, thần Wisnu, sư tử vua Reach Sây, Rea-hu hay rồng thần sắp đặt tại vị trí chuẩn xác, biểu đạt mối liên hệ mật thiết giữa bản chất nhân vật truyền thuyết và phẩm chất con người. Chim Key-no trang trí ngay đầu cột cạnh, chim Krud bố trí đầu cột góc, rồng thần uốn lượn cạnh mái tạo vẻ uy nghiêm, thoát tục.
 |
| Chánh điện chùa Samrong Ek (phường Nguyệt Hóa). |
Điển hình là tượng sư tử vua Reach Sây nâng đỡ ghế pháp tọa của Đức Phật. Theo tâm thức đồng bào Khmer, Reach Sây đại diện loài thú hung dữ, có sức mạnh tối cao nơi rừng sâu. Nhờ Phật pháp vô biên cùng lòng từ bi cảm hóa, loài vật dữ tợn này tự nguyện quy y, trở thành đệ tử hiền thục canh giữ chánh điện. Câu chuyện răn dạy con người hướng thiện, hóa giải ác tâm bằng tình thương.
Hệ thống biểu tượng tại chánh điện sắp đặt theo tôn ti trật tự chặt chẽ, gửi gắm thông điệp nhân văn. Hình tượng Hô-cheang, Rea-hu nâng đỡ chân chim Krud, đồng thời chim Krud gánh đỡ 2 chân thần Âysô. Thần Âysô đứng nghiêm, tay cầm đao bảo vệ gian thờ chính.
Tại thư viện, tượng 2 sư tử cầm dù che mâm dựng kinh sách thể hiện tinh thần hiếu học, đề cao tri thức. Hoa hướng dương chạm khắc tinh xảo nhắc nhở mọi người hướng về mặt trời nhận nguồn sáng trí tuệ, biểu thị sức mạnh vũ trụ.
Đặc biệt, khuôn viên chùa Khmer luôn tồn tại ngôi nhà Neak-tà tuy kiến trúc đơn sơ nhưng mang giá trị văn hóa sâu sắc. Di tích này phản ánh cội nguồn tín ngưỡng dân gian lâu đời nhất của người dân bản xứ, xuất hiện trước Ấn giáo và Phật giáo. Neak-tà nguyên thủy là tảng đá xanh phủ tấm vải đỏ, tượng trưng thần đất bảo hộ xóm làng. Đồng bào Khmer gửi trọn niềm tin vào sức mạnh Neak-tà, răn dạy nhau sống thiện lương, tránh làm điều sai trái tránh bị quở phạt.
Qua công trình kiến trúc nghệ thuật và hiện vật cổ, bức tranh lịch sử hình thành nền văn hóa Khmer Nam Bộ hiện lên rõ nét, từ tín ngưỡng dân gian sơ khai đến tiếp nhận tư tưởng tôn giáo Bắc Ấn và Nam Ấn truyền vào vùng đất Suvana phum. Ý chí sáng tạo của nghệ nhân khi sắp đặt ngôi thứ tượng Phật, thần Âysô hay chim thần khẳng định sự chung sống hòa bình, không xung khắc giữa Bà La Môn giáo và Phật giáo khi bản địa hóa thành công.
Đời sống tâm linh đồng bào Khmer chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi 3 nguồn tín ngưỡng song hành bền vững: tín ngưỡng dân gian gắn với nhà Neak-tà phục vụ đời sống sinh hoạt hàng ngày; đạo Bà La Môn chi phối phong tục tập quán; Phật giáo định hình nền tảng đạo đức, lối sống. Sự kết hợp hài hòa này tạo nên bản sắc văn hóa cổ truyền độc đáo, biến ngôi chùa thành trung tâm cố kết cộng đồng bền chặt.
Bài, ảnh: SƠN HÙNG
