Ngày 1/7, tại Di tích quốc gia đặc biệt Mộ và Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu (xã Ba Tri), Ngày hội Văn hóa truyền thống tỉnh nhân kỷ niệm 204 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Nguyễn Đình Chiểu (1/7/1822-1/7/2026) được tổ chức với chuỗi hoạt động phong phú, giàu ý nghĩa.
Đây là dịp tri ân một nhà thơ yêu nước, nhà giáo mẫu mực và thầy thuốc hết lòng vì dân. Ngày hội còn góp phần khơi dậy niềm tự hào về truyền thống văn hóa, giáo dục tinh thần yêu nước, ý chí và khát vọng vươn lên của các thế hệ hôm nay.
 |
| Biểu diễn nghệ thuật chào mừng ngày truyền thống văn hóa tỉnh. |
Đôi nét về cụ Đồ Chiểu
Cụ Nguyễn Đình Chiểu tên thường gọi là Đồ Chiểu, tự là Mạnh Trạch, hiệu Trọng Phủ (sau khi bị mù lấy hiệu là Hối Trai), sinh ngày 1/7/1822 tỉnh Gia Định (nay thuộc TP Hồ Chí Minh). Ông xuất thân trong một gia đình nhà nho.
Năm Quý Mão (1843), tại Trường thi Hương Gia Định, Nguyễn Đình Chiểu đỗ tú tài và được một nhà nho hứa gả con gái cho ông. Năm 1846, Nguyễn Đình Chiểu ra Huế học để chờ khoa thi Kỷ Dậu (1849).
Nhưng khi nghe tin mẹ mất (1848) tại Gia Định, là con trưởng trong gia đình, không thể ở lại Huế chờ khoa thi, đầu năm 1849, Nguyễn Đình Chiểu trở về quê chịu tang mẹ. Trên đường trở về một phần vì thương khóc mẹ, phần vì vất vả do thời tiết thất thường, Nguyễn Đình Chiểu bị ốm nặng khi đến Quảng Nam. Trong thời gian chữa bệnh tại nhà một thầy thuốc dòng dõi ngự y, Nguyễn Đình Chiểu đã học được nghề thuốc; đáng tiếc dù bệnh tình đã khỏi nhưng để lại di chứng khiến Nguyễn Đình Chiểu mù cả hai mắt khi tuổi đời còn rất trẻ.
Bị tật nguyền, đường công danh dang dở, hôn thê bội ước, nhưng Nguyễn Đình Chiểu không khuất phục số phận. Sau khi mãn tang mẹ, với vốn kiến thức sẵn có từ y học đến Nho giáo, Nguyễn Đình Chiểu mở trường dạy học ở Bình Vi (Gia Định), tiếp tục nghiên cứu nghề bốc thuốc chữa bệnh cho dân. Trong khoảng thời gian này, Nguyễn Đình Chiểu bắt đầu sáng tác thơ văn. Tiếng thơ của ông vang khắp lục tỉnh, với truyện Lục Vân Tiên nổi tiếng- một tác phẩm mang tính chất tự truyện của tác giả.
Rất mến phục và thông cảm sâu sắc với cảnh ngộ của thầy, một người học trò của Nguyễn Đình Chiểu là Lê Tăng Quýnh, làng Thanh Ba, Cần Giuộc đã xin với gia đình gả em gái thứ năm là Lê Thị Điền cho người thầy của mình.
Năm 1862, triều đình nhà Nguyễn nhu nhược ký hiệp ước nhượng 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ và đảo Côn Lôn cho Pháp. Là một trong những người khởi xướng phong trào “tị địa” bất hợp tác và không sống trong vùng đất Pháp chiếm, Nguyễn Đình Chiểu cùng gia quyến rời Cần Giuộc về Ba Tri, Bến Tre và sống ở đây cho đến cuối đời.
Năm 1886, vợ ông là bà Lê Thị Điền mất. Nỗi đau thêm chồng chất, bệnh tình Nguyễn Đình Chiểu ngày càng trầm trọng. Ngày 3/7/1888, Nguyễn Đình Chiểu qua đời trong một căn nhà nhỏ tại làng An Bình Đông (gần chợ Ba Tri, thuộc TT Ba Tri cũ), thọ 66 tuổi. Nhân dân, bạn bè, học trò và con cháu đưa tang ông rất đông, khăn tang trắng cả cánh đồng An Bình Đông (xã An Đức cũ) nơi ông yên nghỉ cuối cùng.
Nguyễn Đình Chiểu để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm văn chương bất hủ, chủ yếu bằng chữ Nôm. Trước khi thực dân Pháp xâm lược, sáng tác của ông thiên về thể loại truyện thơ truyền thống, xoay quanh đề tài đạo đức xã hội, nổi tiếng nhất là truyện Lục Vân Tiên, Dương Từ- Hà Mậu.
Sau khi thực dân Pháp xâm lược, Nguyễn Đình Chiểu viết một loạt tác phẩm, nhằm khích lệ tinh thần chiến đấu hy sinh của Nhân dân và biểu dương những tấm gương anh hùng, liệt sĩ: Chạy giặc (1859), Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (1861)… Từ sau khi Nam Kỳ hoàn toàn rơi vào tay giặc, Nguyễn Đình Chiểu còn viết một truyện thơ Nôm dài dưới hình thức hỏi đáp về y học là Ngư Tiều y thuật vấn đáp.
“Trai thời trung hiếu làm đầu/ Gái thời tiết hạnh làm câu trau mình” (Lục Vân Tiên). Đây là quan niệm đạo đức cốt lõi mà ông gửi gắm đó là lấy trung, hiếu, nhân, nghĩa làm nền tảng của con người.
Hay với câu: “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm/ Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà” (Dương Từ - Hà Mậu). Đây được xem là tuyên ngôn về quan niệm sáng tác và nhân cách của cụ Đồ Chiểu. Di sản của Nguyễn Đình Chiểu để lại cho đời sau không chỉ là những tác phẩm văn học lớn mà còn là tấm gương về việc rèn luyện mình để trở thành một nhân cách lớn- nhân cách của một con người chân chính.
Tại kỳ họp lần thứ 41 của Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO, diễn ra từ ngày 9-24/11/2021 tại Paris, Pháp), đã thông qua hồ sơ khoa học Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu của Việt Nam trong danh sách các danh nhân văn hóa và sự kiện lịch sử có tầm vóc quốc tế niên khóa 2022-2023.
UNESCO khẳng định: “Nguyễn Đình Chiểu là một nhà văn hóa, nhà thơ lớn của dân tộc Việt Nam; tấm gương vượt qua nghịch cảnh và theo đuổi lý tưởng học tập suốt đời”. Có thể nói, trên thế giới hiếm có danh nhân nào đạt trên cả 3 lĩnh vực đồ sộ như Nguyễn Đình Chiểu: thơ văn, thầy giáo, thầy thuốc.
Chuỗi hoạt động Ngày hội Văn hóa truyền thống tỉnh
Theo kế hoạch, Sở Văn hóa-TT-DL phối hợp với UBND xã Ba Tri tổ chức chuỗi hoạt động Ngày hội Văn hóa truyền thống Vĩnh Long diễn ra từ ngày 1-3/7, gồm: lễ dâng hương tưởng niệm, chương trình nghệ thuật truyền thống, không gian văn hóa các dân tộc Kinh- Khmer- Hoa- Chăm, triển lãm chuyên đề “Cuộc đời và sự nghiệp Nguyễn Đình Chiểu”, trình diễn thư pháp, hoạt động thư viện lưu động, các trò chơi dân gian, quảng bá du lịch và sản phẩm OCOP cùng nhiều hoạt động trải nghiệm dành cho người dân và du khách.
Điểm nhấn của ngày hội là lễ dâng hương diễn ra vào sáng 1/7 tại Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu, với sự tham dự của lãnh đạo tỉnh, các sở, ngành, địa phương, thân tộc cụ Nguyễn Đình Chiểu cùng đông đảo đoàn viên, thanh niên và Nhân dân. Trong không gian linh thiêng của di tích quốc gia đặc biệt, đại biểu sẽ cùng ôn lại thân thế, sự nghiệp và những cống hiến to lớn của Danh nhân văn hóa Nguyễn Đình Chiểu đối với đất nước.
Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Dung- Phó Giám đốc Sở Văn hóa-TT-DL, Ngày hội năm nay không chỉ hướng về quá khứ mà còn mở ra những giá trị mới trong công cuộc bảo tồn và phát huy di sản. Nhiều loại hình di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc của vùng đất Vĩnh Long sẽ được giới thiệu như: Nói thơ Vân Tiên, Hát sắc bùa Phú Lễ, nghệ thuật Khmer Nam Bộ cùng không gian văn hóa của cộng đồng Kinh- Khmer- Hoa- Chăm. Các hoạt động trưng bày thư pháp, triển lãm về cuộc đời và sự nghiệp Nguyễn Đình Chiểu, xe thư viện lưu động, giới thiệu sách và tư liệu về cụ Đồ Chiểu sẽ góp phần đưa di sản đến gần hơn với thế hệ trẻ.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh- Nguyễn Thị Bé Mười cho biết, sau khi đoàn công tác của tỉnh làm việc với Bộ Văn hóa-TT-DL, nhiều dự án trọng điểm về bảo tồn di sản của tỉnh đang được xúc tiến. Theo đó, cùng với dự án mở rộng Khu di tích Đồng Khởi, Di tích quốc gia đặc biệt Mộ và Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu dự kiến sẽ được bộ phê duyệt đầu tư, với tổng kinh phí dự kiến hơn 300 tỷ đồng.
“Việc đầu tư mở rộng không gian thờ tự các danh nhân sẽ góp phần quan trọng phát triển du lịch lịch sử, tạo thêm sức hấp dẫn cho sản phẩm du lịch văn hóa của tỉnh trong thời gian tới”- Phó Chủ tịch UBND tỉnh- Nguyễn Thị Bé Mười chia sẻ.
Việc tổ chức Ngày hội Văn hóa truyền thống tỉnh là dịp khẳng định trách nhiệm gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương, để di sản Đồ Chiểu mãi là nguồn cảm hứng nuôi dưỡng bản sắc dân tộc và khơi dậy khát vọng phát triển của vùng đất Vĩnh Long trong thời kỳ mới.
Bài, ảnh: CẨM TRÚC
