Sau hợp nhất, tỉnh mở rộng không gian phát triển và trở thành cửa ngõ “chiến lược” của vùng ĐBSCL, với vị trí “ba mặt giáp sông, một mặt giáp biển”, có 6/9 cửa sông Mekong chảy qua. Cùng với đó là hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt, với gần 60 cồn bãi… Tỉnh đang sở hữu một hệ sinh thái sông nước đặc sắc, cùng tiềm năng về văn hóa bản địa, di tích văn hóa lịch sử, làng nghề, lễ hội, ẩm thực… đang được quan tâm, tập trung đầu tư phát triển và lan tỏa các giá trị văn hóa vào đời sống đương đại. Đây là hành trình đưa văn hóa từ quá khứ đến hiện tại, biến nó thành nguồn lực phát triển bền vững.

Kỳ 1: Dấu ấn không gian văn hóa nơi cuối nguồn Mekong

Về miền Tây mà đặc biệt là ở Vĩnh Long, hễ đi đâu cũng bắt gặp sông nước, kênh, rạch. Cồn bãi nhiều đến nỗi ngành văn hóa của tỉnh và các địa phương đang cùng ngồi lại để chuẩn bị hồ sơ cho việc xác lập kỷ lục “Nơi có nhiều cồn nổi nhất Việt Nam” nhằm tôn vinh địa lý và văn hóa sông nước.

Bao đời nay, người dân sống gần sông, nhờ sông mà sống, văn hóa sông nước là nền tảng tạo nên bản sắc, sinh kế và tính cách của con người nơi đây. Tỉnh đang sở hữu hệ sinh thái sông nước hiếm có nhưng chưa được khai thác tương xứng. Cần phải nhìn sông nước như “không gian văn hóa sống” để phát triển bền vững.

Du thuyền 5 sao La Marguerite đưa khách quốc tế khám phá du lịch Vĩnh Long.

Đặc trưng du lịch miệt vườn, sông nước

Một buổi sáng trên du thuyền La Marguerite, thức dậy cùng tiếng sóng vỗ nhẹ, nhâm nhi tách cà phê giữa không gian mênh mang sông nước. Xuôi theo dòng Mekong từ Campuchia, đến Vĩnh Long, du khách hòa mình vào dòng chảy di sản văn hóa ở miền Tây, thăm làng nghề gạch gốm, chợ nổi dừa sông Thom, thăm Văn Thánh miếu dọc bờ sông Long Hồ, nghe hát bội… Những khoảnh khắc giao hòa giữa thiên nhiên, văn hóa và con người, khiến hành trình để lại dư vị khó quên.

Từ ngày 1/10/2025, Focus Travel Group đều đặn khai thác tuyến du lịch về Vĩnh Long, đưa các vị khách đến từ Pháp, Đức, Anh, Hà Lan… trải nghiệm nét đặc sắc riêng có trong văn hóa sông nước Vĩnh Long.

Chia sẻ về việc chọn Vĩnh Long là hình trình trong chuyến du thuyền 5 sao, TS Lê Minh Quang- Chánh Văn phòng Focus Travel Group, cho biết: “Về vị trí địa lý, Vĩnh Long là trung tâm của hoạt động du lịch đường sông Mekong và khu vực ĐBSCL. Vĩnh Long cách TP Hồ Chí Minh khoảng 125km, cách biên giới Việt Nam- Campuchia khoảng 140km. Vĩnh Long nằm ở ngã ba Sông Tiền- sông Hàm Luông- sông Cổ Chiên, kết nối với sông Hậu qua kênh Măng Thít. Vĩnh Long với vị trí nằm ở trung tâm của ĐBSCL và với sự đầu tư về cơ sở hạ tầng, sản phẩm du lịch… có đầy đủ tiềm năng trở thành trung tâm du lịch của tiểu vùng sông Mekong”.

ĐBSCL được ban tặng sản vật dồi dào, đất đai màu mỡ, cây trái xum xuê bốn mùa. Nhà văn Sơn Nam viết trong “ĐBSCL- Nét sinh hoạt xưa và văn minh miệt vườn”: “Sông Tiền và sông Hậu rất rộng lượng và đôn hậu, ít khi trở chứng, cho rất nhiều, ít khi lấy lại, nước lụt hằng năm không gây tai họa nếu con người biết quy luật. Xử lý khôn khéo lần hồi ta có lúa, có cá đồng, cá biển, cây củi, vườn cây trái hoa màu, gió sẽ mát hơn, nắng bớt oi bức, mưa bớt lầy lội”.

Theo ông Dương Hoàng Sum- Giám đốc Sở Văn hóa-TT-DL, tỉnh hiện được ví như “trái tim” của vùng ĐBSCL. Là vùng đất “địa linh- nhân kiệt”, quê hương của nhiều bậc cách mạng tiền bối và danh nhân lớn như: Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Hùng, Thủ tướng Võ Văn Kiệt, nữ tướng Nguyễn Thị Định, nữ anh hùng Nguyễn Thị Út (Út Tịch), Giáo sư- Viện sĩ Trần Đại Nghĩa… Các khu tưởng niệm những người con ưu tú của quê hương là điểm nhấn quan trọng trong hệ thống sản phẩm du lịch về nguồn. Toàn tỉnh có 3 bảo vật quốc gia, 19 di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia và 214 di tích đã được xếp hạng, trong đó có 2 di tích quốc gia đặc biệt, là điều kiện thuận lợi để phát triển loại hình du lịch văn hóa- lịch sử.

Toàn tỉnh hiện có 356 cơ sở lưu trú, có 25 điểm du lịch được Hiệp hội Du lịch ĐBSCL công nhận là điểm du lịch tiêu biểu. Có 5 homestay của tỉnh đã đạt giải thưởng homestay ASEAN 2025 và điểm du lịch Cồn Chim đạt giải thưởng Du lịch cộng đồng ASEAN.

TS Dương Đức Minh- Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế và Du lịch TP Hồ Chí Minh nhận xét: “Vĩnh Long hiện có tiềm năng nổi bật nhất là hành trình trọn vẹn kết nối từ sông ra biển. Vĩnh Long sở hữu hệ thống cồn nổi trứ danh, xây dựng những trải nghiệm du lịch cộng đồng đặc sắc như: Cồn Hô, Cồn Chim, cù lao An Bình và ấp Nhị Hòa. Phức cảm văn hóa sông nước được người dân gìn giữ rất bài bản, chặt chẽ và cảm giác thuộc về không gian sông nước rất đậm đà. Đó là một trong những chất liệu để các cấp quản lý, đơn vị tư vấn lữ hành xây dựng sản phẩm du lịch sông nước mang tính chất kinh điển cho ĐBSCL”.

Hệ thống làng nghề truyền thống cũng là tài sản quý giá. Trong đó, nghề gốm Mang Thít có lịch sử lâu đời với hơn 1,5 ngàn lò gạch gốm đỏ từng hoạt động và tạo nên danh xưng “vương quốc đỏ” như một dấu ấn đặc trưng của ven sông Cổ Chiên.

Vĩnh Long còn có nghề dệt chiếu, đan lát mây tre, chế tác sản phẩm từ dừa, tất cả đều có giá trị kinh tế và văn hóa, thích hợp với hướng phát triển “Thủ công và nghệ thuật dân gian” mà mạng lưới Thành phố Sáng tạo UNESCO đang ưu tiên.

Hệ thống hơn 1,1 ngàn sản phẩm OCOP mở ra khả năng thương mại hóa sản phẩm nông nghiệp- văn hóa khi gắn với thiết kế, bao bì và xây dựng thương hiệu.

Khơi thông dòng chảy

Có thực tế là trong nhiều thập kỷ qua, các địa phương vẫn còn khai thác khá sơ sài chiều sâu của dòng sản phẩm văn hóa, mà chủ yếu hướng đến những trải nghiệm trực quan, mang tính nhất thời, do đó, chưa tạo nên dấu ấn sâu đậm, tạo cảm giác “quay lại” trong lòng du khách.

Nhiều điểm, nhiều khu du lịch được đầu tư rất tâm huyết, chi phí lớn, nhưng chưa có sức hấp dẫn thực sự là do chưa tạo nên “hồn cốt” của những câu chuyện văn hóa mà chúng ta muốn truyền tải đến với du khách.

Những sản phẩm chỉ được chăm lo “phần xác” mà thiếu đi “phần hồn”, mà chiều sâu, cái cốt lõi của sản phẩm du lịch văn hóa chính là cái “cảm xúc từ bên trong” được dẫn dắt bởi bản thân câu chuyện văn hóa lưu dấu qua dòng thời gian, lịch sử mấy trăm năm.

Đặc điểm nổi bật của du lịch văn hóa là hướng tới chiều sâu: du khách không chỉ “xem” mà còn “hiểu”, “cảm” và “hòa nhập” với đời sống văn hóa địa phương.

Điểm nổi bật của du lịch văn hóa là du khách cùng “hòa nhập” với đời sống văn hóa địa phương.

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương- Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, chỉ ra những “điểm nghẽn” là: nguồn nhân lực tuy đã được cải thiện, nhưng tỷ lệ lao động có bằng cấp mới đạt 37%, thấp so với nhu cầu của ngành công nghiệp văn hóa. Một thách thức khác là nguy cơ mai một di sản. Đờn ca tài tử, lễ hội dân gian của người Việt, Khmer, Hoa, cùng nhiều nghề thủ công truyền thống đang đứng trước tình trạng già hóa nghệ nhân, thiếu người kế nghiệp. Nếu không có cơ chế bảo tồn gắn với phát triển công nghiệp văn hóa, những di sản này dễ bị thương mại hóa đơn giản hoặc biến mất…

PGS.TS Nguyễn Thị Thu Phương nói, có thể khẳng định dù còn nhiều hạn chế, Vĩnh Long là một trong những địa phương có tiềm năng nổi bật để phát triển du lịch văn hóa dựa trên công nghiệp văn hóa. Điều kiện tiên quyết là địa phương cần định hướng rõ ràng mô hình phát triển, đầu tư xây dựng chuỗi giá trị sáng tạo, hình thành các không gian sáng tạo văn hóa và đặc biệt là phát triển các nền tảng truyền thông số để kể chuyện về đất và người một cách hiện đại, hấp dẫn và lan tỏa. Sự kết hợp giữa giá trị truyền thống và công nghệ sáng tạo sẽ là chìa khóa để đưa du lịch văn hóa Vĩnh Long phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu.

(Còn tiếp)

Bài, ảnh: PHƯƠNG THƯ