Trong tiến trình xây dựng nền tài chính công hiện đại, minh bạch và hội nhập quốc tế, việc hoàn thiện chế độ báo cáo thống kê và báo cáo tài chính nhà nước (TCNN) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Những nội dung mới của Nghị định số 140/2026/NĐ-CP và dự thảo Thông tư hướng dẫn đã thể hiện rõ tư duy đổi mới trong quản trị tài chính công, chuyển mạnh từ phương thức thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu số.
 |
| Khách hàng thực hiện thủ tục tại Phòng giao dịch số 23, Kho bạc Nhà nước khu vực XIX. |
Các điểm mới tại Nghị định 140/2026/NĐ-CP
Nghị định số 140/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 16/4/2026, đồng thời bãi bỏ toàn bộ Nghị định số 25/2017/NĐ-CP về báo cáo TCNN, qua đó thiết lập khuôn khổ pháp lý hiện đại, minh bạch và phù hợp hơn với yêu cầu đổi mới công tác kế toán nhà nước trong giai đoạn hiện nay, mang đến những thay đổi mang tính đột phá nhằm phù hợp với quá trình chuyển đổi số và các quy định pháp luật mới nhất. Trong đó, phải kể đến các hiệu quả như: rút ngắn thời hạn báo cáo; loại trừ giao dịch nội bộ; cập nhật phạm vi tài sản nhà nước; đẩy mạnh chuyển đổi số; chế tài nghiêm khắc và lưu trữ vĩnh viễn.
Theo đó, dự thảo Thông tư hướng dẫn lập báo cáo TCNN cũng có nhiều điểm mới. Đồng bộ sửa đổi từ Nghị định đến Thông tư - Bảo đảm thống nhất hệ thống pháp lý. Các điểm nổi bật của dự thảo Thông tư mang lại nhiều hiệu quả hơn so với hệ thống văn bản trước đó. Điểm nổi bật trong quá trình hoàn thiện chế độ báo cáo TCNN là sự khác biệt về phạm vi điều chỉnh và nội dung hướng dẫn giữa dự thảo Thông tư mới và các Thông tư hiện hành. Dự thảo Thông tư điều chỉnh đối tượng áp dụng.
Sự khác biệt này phản ánh hai xu hướng chính: Một là, thu hẹp và chuẩn hóa phạm vi trong dự thảo Thông tư. Hai là, phạm vi rộng hơn trong Thông tư 133 và 39. Dự thảo Thông tư mới hướng đến sự rõ ràng, đồng bộ và khả thi hơn trong thực hiện, đồng thời bảo đảm tính thống nhất với Nghị định sửa đổi. Đây là bước tiến quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, giảm thiểu gánh nặng hành chính và phù hợp với xu thế hiện đại hóa quản trị tài chính công.
Phân cấp lập báo cáo tài chính nhà nước
Trong hệ thống pháp lý hiện hành, quy định về phân cấp trách nhiệm lập báo cáo TCNN là một nội dung quan trọng, phản ánh cơ chế tổ chức và quản trị tài chính công. Theo dự thảo Thông tư: Bộ Tài chính giao Kho bạc Nhà nước tổ chức lập báo cáo TCNN toàn quốc và báo cáo TCNN cấp tỉnh hàng năm. Quy định này được cụ thể hóa tại Điều 3, nhằm làm rõ trách nhiệm của Kho bạc Nhà nước trong việc tổng hợp, kiểm tra và trình bày báo cáo, đồng thời bảo đảm tính thống nhất trong toàn hệ thống.
Theo Thông tư số 133/2018/TT-BTC và Thông tư số 39/2021/TT-BTC: Không có quy định trực tiếp về việc Bộ Tài chính giao Kho bạc Nhà nước tổ chức lập báo cáo TCNN toàn quốc và cấp tỉnh. Các văn bản này chủ yếu tập trung vào biểu mẫu, quy trình lập và gửi báo cáo, nhưng chưa xác định rõ cơ quan chủ trì chịu trách nhiệm tổng hợp báo cáo ở cấp quốc gia và cấp tỉnh.
Việc quy định cụ thể trách nhiệm lập báo cáo ở cấp quốc gia và cấp tỉnh giúp khắc phục khoảng trống pháp lý trong các Thông tư trước đây, vốn chỉ quy định khung về biểu mẫu và quy trình nhưng chưa xác định rõ cơ quan chủ trì. Tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, bởi Kho bạc Nhà nước là đơn vị có dữ liệu đầy đủ và khả năng kiểm soát dòng ngân sách. Đảm bảo tính đồng bộ với Nghị định số 140/2026/NĐ-CP, qua đó tạo sự thống nhất trong hệ thống pháp lý về báo cáo TCNN.
Dự thảo Thông tư xác định rõ báo cáo TCNN được lập theo kỳ kế toán năm, tính từ ngày 1/1 đến hết ngày 31/12 dương lịch. Trường hợp đặc biệt, nếu báo cáo TCNN cấp tỉnh có kỳ kế toán năm không bắt đầu từ ngày 1/1, đơn vị lập báo cáo phải nêu rõ lý do. Đồng thời, trong tình huống này, báo cáo TCNN cấp tỉnh sẽ không trình bày số liệu so sánh của các khoản mục năm trước. Quy định này được cụ thể hóa tại Điều 8, nhằm chuẩn hóa kỳ kế toán và bảo đảm tính minh bạch trong việc trình bày số liệu.
Thông tư số 133/2018/TT-BTC và Thông tư số 39/2021/TT-BTC không có quy định trực tiếp về việc báo cáo TCNN phải được lập theo kỳ kế toán năm từ ngày 1/1 đến ngày 31/12. Các văn bản này chủ yếu tập trung vào biểu mẫu, quy trình lập và gửi báo cáo, nhưng chưa làm rõ nguyên tắc thống nhất kỳ kế toán năm cũng như cách xử lý đối với trường hợp kỳ kế toán không trùng với năm dương lịch.
Sự khác biệt này cho thấy dự thảo Thông tư đã bổ sung một quy định mang tính nền tảng, giúp đảm bảo tính chuẩn hóa trong hệ thống báo cáo TCNN, tạo sự đồng bộ giữa các cấp ngân sách. Khắc phục khoảng trống pháp lý trong các Thông tư trước đây, vốn chưa quy định cụ thể về kỳ kế toán năm. Tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình, đặc biệt trong trường hợp kỳ kế toán không trùng với năm dương lịch, khi số liệu so sánh không được trình bày.
Quy định rõ trách nhiệm của các đơn vị
Tại Chương IV của Nghị định, trách nhiệm của các đơn vị được quy định rõ hơn. Dự thảo Thông tư tiếp tục cụ thể hóa trách nhiệm các đơn vị tham gia vào quá trình lập báo cáo TCNN. Điều 7 của Nghị định đã bổ sung các nguyên tắc cơ bản trong việc lập báo cáo. Điểm mới quan trọng là sự chuyển đổi từ phương thức lập báo cáo thủ công sang cơ chế tự động hóa, qua đó nâng cao độ tin cậy, giảm thiểu sai sót và góp phần hiện đại hóa công tác quản lý tài chính công. Sự thay đổi này không chỉ đáp ứng yêu cầu minh bạch và chuẩn hóa trong quản lý nhà nước mà còn tạo nền tảng cho việc xây dựng hệ thống báo cáo tài chính đồng bộ, hiệu quả và phù hợp với xu hướng quản trị hiện đại.
Ngoài ra, dự thảo Thông tư đã quy định cụ thể các biểu báo cáo TCNN; chuẩn hóa nội dung từng chỉ tiêu; bổ sung các thông tin phản ánh đầy đủ tài sản, nợ phải trả của Nhà nước. So với quy định cũ, nội dung báo cáo TCNN được mở rộng phạm vi phản ánh; tăng tính minh bạch tài chính công; tiệm cận thông lệ quốc tế. Dự thảo Thông tư đã xác định một bước chuyển quan trọng: thực hiện báo cáo hoàn toàn trên môi trường điện tử. Trên cơ sở đó, dự thảo Thông tư đã cụ thể hóa bằng việc quy định quy trình lập, gửi và nhận báo cáo TCNN thông qua hệ thống thông tin; áp dụng chữ ký số để bảo đảm tính pháp lý; đồng thời triển khai cơ chế tự động tổng hợp dữ liệu từ các đơn vị.
Sự đổi mới này không chỉ hiện đại hóa quy trình báo cáo mà còn góp phần xây dựng nền tảng pháp lý và kỹ thuật cho một hệ thống quản trị TCNN minh bạch, chuẩn hóa và phù hợp với xu thế chuyển đổi số trong khu vực công.
Bài, ảnh: Thu Thủy- Phương Thùy (KBNN KV XIX)
