AI vào đề thi Ngữ văn: Thiết thực và giàu tính gợi mở

Với ngữ liệu về phát minh máy in, trí tuệ nhân tạo (AI) và bài thơ Những chiếc lá của Nguyễn Đình Thi, đề thi Ngữ văn Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 không chỉ kiểm tra kiến thức, kỹ năng làm bài mà còn gợi mở cách nhìn của học sinh trước tri thức, công nghệ và trách nhiệm sáng tạo của thế hệ trẻ.

Học sinh Trường PT Dân Tộc Nội Trú - THPT Trà Vinh phấn khởi sau môn thi Ngữ văn. Ảnh: NGỌC XOÀN.

Vừa sức, phân hóa rõ

Sáng 11/6, thí sinh tham dự Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 đã hoàn thành môn thi đầu tiên - Ngữ văn với thời gian làm bài 120 phút. Đây là môn thi duy nhất theo hình thức tự luận, đòi hỏi thí sinh vừa nắm vững kỹ năng đọc hiểu, viết nghị luận, vừa có năng lực cảm thụ và bày tỏ quan điểm cá nhân.

Ghi nhận tại các điểm thi cho thấy đa số thí sinh rời phòng thi với tâm trạng nhẹ nhõm. Nhiều em nhận định đề thi bám sát cấu trúc đề minh họa, không đánh đố nhưng cũng không dễ đạt điểm cao nếu thiếu kỹ năng xử lý ngữ liệu mới và khả năng lập luận độc lập.

Tại điểm thi Trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành, có 565 thí sinh của 3 trường dự thi. Sau khi hoàn thành môn thi đầu tiên, nhiều thí sinh nhận xét đề vừa sức, các dạng câu hỏi cơ bản đều đã được giáo viên ôn tập kỹ.

Em Kim Hoàng Phúc, lớp 12C, Trường PT Dân Tộc Nội Trú - THPT  Trà Vinh, cho biết: “Đề thi Ngữ văn cơ bản vừa sức với em. Tuy các ngữ liệu chưa từng gặp nhưng những yêu cầu về đọc hiểu, ngữ pháp đã được thầy cô ôn tập cẩn thận. Câu nghị luận văn học phân tích bài thơ Những chiếc lá của Nguyễn Đình Thi em cũng làm đạt yêu cầu. Em rất vui khi hoàn thành tốt môn thi đầu tiên”.

Cùng tâm trạng đó, em Kim Lâm Hồng Ngọc, lớp 12A, Trường Thực hành Sư phạm Trà Vinh, cho biết đề khá dễ hiểu. Dù đoạn thơ tự do của Nguyễn Đình Thi không nằm trong các văn bản từng ôn tập, nhưng em vẫn nhận ra ý chính và triển khai được bài làm. Theo Hồng Ngọc, việc được làm quen với nhiều dạng thơ trong quá trình ôn tập giúp em tự tin hơn khi phân tích tác phẩm.

Nhiều thí sinh tại điểm thi Trường THPT Song Phú đánh giá đề thi bám sát chương trình, có tính mở và gần gũi với thực tiễn. Ảnh: CAO HUYỀN.

Tại điểm thi Trường THPT Song Phú, em Nguyễn Minh Khánh, lớp 12A4, chia sẻ: “Đề vừa sức, em làm hết bài. Phần em tự tin nhất là đọc hiểu”. Trong khi đó, em Phan Vũ Tuyết Vy, cùng lớp, cho biết: “Em làm hết đề, câu nào cũng làm được. Phần em tự tin nhất là đoạn văn”.

Nguyễn Duy Khang, học viên Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Bến Tre, nhận xét đề thi năm nay có sự đổi mới về cấu trúc, phần làm văn khó hơn những năm trước và thiên về kiến thức lớp 11. Tuy nhiên, theo Khang, nếu ôn tập kỹ, thí sinh có học lực trung bình, khá vẫn có thể đạt kết quả tốt.

Khơi gợi năng lực công dân thời đại số

Điểm đáng chú ý của đề thi năm nay là phần đọc hiểu sử dụng văn bản về phát minh máy in của Johannes Gutenberg, quá trình tri thức thoát khỏi sự “giam cầm” trong các thư viện, tu viện, lâu đài để lan tỏa rộng rãi, tạo nên sự cộng hưởng trí tuệ trong lịch sử nhân loại. Từ đó, đề đặt vấn đề liên hệ với bối cảnh hiện nay: cần sử dụng AI như thế nào để tạo nên sự cộng hưởng trí tuệ.

Cách ra đề cho thấy môn Ngữ văn không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức văn học mà còn hướng học sinh đến năng lực đọc hiểu văn bản thông tin và suy nghĩ về những vấn đề xã hội đương đại. Trong bối cảnh AI đang tác động mạnh mẽ đến học tập, sáng tạo và đời sống, đề thi yêu cầu thí sinh thể hiện thái độ tỉnh táo trong việc tiếp cận công nghệ: biết khai thác AI như công cụ hỗ trợ tư duy, học tập và sáng tạo; đồng thời không lệ thuộc, không sao chép, không đánh mất vai trò chủ thể của con người trong tiếp nhận và tạo lập tri thức.

Ở phần viết, câu nghị luận xã hội đặt vấn đề: “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”. Đây là câu hỏi mở, gắn với khát vọng đổi mới sáng tạo, tinh thần dấn thân và khả năng biến tri thức thành giá trị. Để làm tốt, thí sinh cần nhận diện “Steve Jobs Việt Nam” không chỉ là hình ảnh của thiên tài công nghệ mà còn là biểu tượng của tư duy sáng tạo, bản lĩnh vượt khó, năng lực tự học, tinh thần làm việc nghiêm túc và trách nhiệm với cộng đồng.

Câu nghị luận văn học yêu cầu phân tích bài thơ Những chiếc lá của Nguyễn Đình Thi. Đây là phần có độ phân hóa rõ nét. Đoạn thơ gợi thế giới tuổi thơ, ký ức, những rung động tinh tế trước thiên nhiên, đồng thời gửi gắm suy tư về sự mong manh, trôi chảy của thời gian và đời sống. Với thể thơ tự do, thí sinh không thể chỉ học thuộc dàn ý mà phải biết đọc hình ảnh, nhịp điệu, giọng thơ, phát hiện mạch cảm xúc và triển khai cảm nhận bằng ngôn ngữ riêng.

Nhận định về đề thi, thầy Trầm Thanh Tuấn, giáo viên Ngữ văn Trường THPT Long Hiệp, cho rằng đề vừa sức với đa số học sinh vì các nội dung, ngữ pháp, kỹ năng làm bài và kỹ năng xử lý ngữ liệu đều đã được giáo viên ôn tập, hướng dẫn cẩn thận. Dù ngữ liệu hoàn toàn mới nhưng yêu cầu của đề không vượt ngoài định hướng ôn tập, giúp học sinh có thể nắm bắt và làm bài hiệu quả.

Niềm vui của thí sinh tại điểm thi Trường THPT Chuyên Bến Tre sau môn thi đầu tiên. Ảnh: PHAN HÂN.

Trong khi đó, cô Trần Khánh Linh, Tổ trưởng Tổ Ngữ văn Trường THPT Chuyên Bến Tre, đánh giá đây là đề thi hay, có sự phân hóa khá rõ giữa các mức độ năng lực. Theo cô, phần đọc hiểu được xây dựng từ nhận biết, thông hiểu đến vận dụng, qua đó đánh giá tương đối toàn diện khả năng tiếp nhận và xử lý văn bản của học sinh. Phần viết chú trọng tính vận dụng, gắn với những vấn đề thời sự, đặc biệt là nội dung liên quan đến AI. Riêng câu nghị luận xã hội được đánh giá vừa sức, phù hợp để học sinh thể hiện suy nghĩ, quan điểm và năng lực lập luận.

Có thể thấy, đề Ngữ văn năm nay đặt học sinh trước yêu cầu kép: vững kỹ năng để không lúng túng, đồng thời phải có vốn sống, vốn đọc và khả năng suy nghĩ độc lập để tạo dấu ấn riêng. Những thí sinh chỉ học theo văn mẫu sẽ khó đạt điểm cao. Ngược lại, những em biết đọc kỹ đề, hiểu vấn đề, diễn đạt mạch lạc và có chính kiến sẽ có nhiều cơ hội bứt phá. Đây cũng là tín hiệu tích cực của việc dạy và học Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực, giúp học sinh hiểu văn bản, hiểu đời sống và hiểu trách nhiệm của mình trong một thời đại tri thức đang biến đổi từng ngày.

Bài, ảnh: HUYỀN - XOÀN - HÂN