Cách đây 65 năm (ngày 23/10/1961), Đường Hồ Chí Minh trên biển ra đời, mở thêm con đường chi viện sức người, vũ khí và phương tiện từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Trong hành trình ấy, vùng biển Thạnh Phong (tỉnh Bến Tre trước đây, nay thuộc tỉnh Vĩnh Long), với những bến tiếp nhận vũ khí giữa rừng ngập mặn, đã trở thành một mắt xích quan trọng. Dấu son lịch sử ấy mãi khắc ghi tinh thần quả cảm của những con tàu không số và sự chở che của người dân.
 |
| Đại biểu chụp ảnh lưu niệm tại Di tích Đường Hồ Chí Minh trên biển - Bến Thạnh Phong dịp buổi nói chuyện chuyên đề kỷ niệm 65 năm Ngày mở Đường Hồ Chí Minh trên biển. |
Mở đường từ lòng dân
Những dải rừng ngập mặn ven biển Thạnh Phong, những cửa vàm thông ra Biển Đông, từng là địa bàn gắn với một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Nơi đây, giữa địa hình sông rạch chằng chịt, cây cối rậm rạp và những bãi bồi luôn biến đổi theo con nước, các chuyến tàu chở vũ khí từ miền Bắc tìm cách cập bến, đưa nguồn chi viện đến với chiến trường Nam Bộ.
Đằng sau những chuyến đi ấy là một quyết định chiến lược, được hình thành từ yêu cầu cấp bách của cách mạng miền Nam. Sau Hiệp định Genève năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt, cuộc đấu tranh vì độc lập, thống nhất đứng trước những thử thách mới. Khi chiến trường miền Nam cần thêm vũ khí, trang bị để tự vệ và chiến đấu, việc tìm kiếm một tuyến vận chuyển bí mật, an toàn trở thành nhiệm vụ có ý nghĩa sống còn.
Tại vùng căn cứ Thạnh Phong, từ tháng 4/1946, Khu 8 và Tỉnh ủy Bến Tre đã tổ chức chuyến vượt biển ra miền Bắc, nhằm báo cáo tình hình chiến trường, đồng thời đề nghị Trung ương chi viện vũ khí. Chuyến đi do đồng chí Đào Công Trường làm trưởng đoàn, cùng các đồng chí Ca Văn Thỉnh, bác sĩ Trần Hữu Nghiệp và đồng chí Nguyễn Thị Định. Sau nhiều ngày lênh đênh trên biển, đoàn đến Phú Yên, tiếp tục hành trình ra Hà Nội.
Sau khi báo cáo tình hình miền Nam và nhận nhiệm vụ đưa vũ khí về chiến trường, đoàn trở lại Bến Tre bằng đường biển. Con thuyền được ngụy trang như thuyền buôn nước mắm, vượt qua sự kiểm soát gắt gao của địch, đưa vũ khí và tài liệu đến nơi an toàn. Chuyến đi lịch sử ấy mở ra hướng vận chuyển vũ khí bằng đường biển, đặt nền móng cho những chuyến vượt biển tiếp theo.
Đến năm 1960, sau phong trào Đồng khởi, yêu cầu chi viện cho chiến trường miền Nam ngày càng cấp thiết. Tại Bến Tre, việc tổ chức các chuyến tàu vượt biển được xúc tiến với sự tham gia của những cán bộ, chiến sĩ và ngư dân am hiểu luồng lạch, có kinh nghiệm đi biển. Họ vừa chuẩn bị phương tiện, vừa tìm cách giữ bí mật tuyệt đối về hành trình và nhiệm vụ.
Trước sự đàn áp của chính quyền Ngô Đình Diệm, ngày 13/1/1959, Hội nghị Trung ương 15 quyết định chuyển cách mạng miền Nam sang kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang. Để kịp thời chi viện, ngày 23/10/1961, Bộ Tổng Tư lệnh thành lập Đoàn 759 (tiền thân Lữ đoàn 125 Hải quân), mở Đường Hồ Chí Minh trên biển - một quyết định chiến lược, táo bạo và sáng suốt của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Từ đây, những con tàu cải dạng thành phương tiện đánh cá, không mang số hiệu cố định, bắt đầu những hành trình dài ngày, vượt qua sự tuần tra, kiểm soát của đối phương để đưa hàng hóa, vũ khí vào miền Nam.
Đường Hồ Chí Minh trên biển không phải là tuyến đường được vạch sẵn với những chuyến đi thuận lợi. Mỗi hành trình đều đặt người đi biển trước những lựa chọn sinh tử. Trong nhiều tình huống, để bảo vệ bí mật tuyến vận tải và giữ vũ khí không rơi vào tay đối phương, cán bộ, chiến sĩ sẵn sàng phá hủy tàu, chấp nhận hy sinh.
Điểm tựa của chiến trường
Trong hệ thống bến tiếp nhận vũ khí trên biển, vùng ven biển Thạnh Phong giữ vị trí đáng chú ý. Theo hồ sơ di tích lịch sử cách mạng về đầu cầu tiếp nhận vũ khí Bắc - Nam, các địa điểm: vàm Khâu Băng, Cồn Bửng, Cồn Lợi và Cồn Lớn nằm sát Biển Đông, thuộc xã Thạnh Phong, huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre (cũ). Đây từng là những bến cảng dã chiến tiếp nhận vũ khí từ miền Bắc, cung cấp cho chiến trường Bến Tre và một số tỉnh thuộc Khu 8.
Trong giai đoạn 1962-1965, có thời điểm mỗi tháng từ 1-2 chuyến cập bến vàm Khâu Băng; mỗi chuyến chở khoảng 40-60 tấn vũ khí các loại. Những con số ấy cho thấy, quy mô và cường độ hoạt động của một đầu cầu tiếp nhận nằm giữa vùng ven biển luôn chịu sự kiểm soát, đánh phá của đối phương.
Mỗi chuyến tàu cập bến an toàn là kết quả của một quá trình chuẩn bị công phu. Trong điều kiện chiến tranh, việc đưa hàng lên bờ không đơn thuần là bốc dỡ một chuyến hàng, mà là cuộc chạy đua với thời gian, với sự phát hiện và truy lùng của đối phương. Nhưng nếu chỉ có những con tàu vượt biển, tuyến đường ấy khó có thể hoàn thành sứ mệnh lịch sử.
Đại tá Lê Minh Trí - nguyên Tham mưu trưởng Lữ Đoàn 962, nguyên Phó Trưởng Phòng Dân quân Bộ Tham mưu Quân khu 9 chia sẻ: Để các chuyến tàu cập bến và hoàn thành nhiệm vụ an toàn, có 2 yếu tố quan trọng là địa bàn bến bãi thuận lợi và sự đùm bọc, giúp đỡ hết lòng của người dân địa phương. Người dân là “tai mắt”, hỗ trợ lực lượng làm nhiệm vụ, từ bảo vệ, giữ gìn bí mật đến cung cấp lương thực, thuốc men và chăm sóc cán bộ, chiến sĩ. Chính sự gắn bó, tin tưởng và phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng làm nhiệm vụ với quân dân Thạnh Phong đã góp phần quan trọng giúp các chuyến tàu hoàn thành nhiệm vụ vận chuyển vũ khí chi viện cho chiến trường miền Nam.
65 năm sau ngày mở Đường Hồ Chí Minh trên biển, vùng đất Thạnh Phong tiếp tục lưu giữ những dấu tích và câu chuyện gắn với một thời kỳ chiến đấu gian khổ, hào hùng. Những địa danh vàm Khâu Băng, Cồn Bửng, Cồn Lợi, Cồn Lớn không chỉ gợi nhắc về một tuyến vận tải quân sự đặc biệt, mà còn là những địa chỉ giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn giá trị của độc lập, tự do và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.
Đồng chí Nguyễn Thanh Nghị - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Thạnh Phong nhấn mạnh: “Từ những câu chuyện về sự cống hiến, hy sinh của các thế hệ đi trước, địa phương có thêm cơ sở để bồi đắp niềm tự hào quê hương, khơi dậy ý thức trách nhiệm của cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên và học sinh trong xây dựng, bảo vệ Tổ quốc”. Bảo tồn di tích không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ địa điểm, bia ghi dấu hay tư liệu lịch sử. Điều quan trọng hơn là làm cho những giá trị của quá khứ tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, được truyền tải bằng những câu chuyện chân thực, hoạt động giáo dục phù hợp và sự tham gia của người dân địa phương.
Tại buổi nói chuyện chuyên đề kỷ niệm 65 năm Ngày mở Đường Hồ Chí Minh trên biển (23/10/1961-23/10/2026) diễn ra tại xã Thạnh Phong, đồng chí Bùi Văn Hản Em - Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy chia sẻ: Đây là dịp ôn lại dấu mốc lịch sử có ý nghĩa quan trọng đối với xã Thạnh Phong, tỉnh và cả nước. Qua đó, khơi dậy truyền thống yêu nước, tinh thần sẵn sàng chiến đấu, cùng những đóng góp, hy sinh của các thế hệ đi trước vì độc lập dân tộc. Đồng thời, giáo dục truyền thống cách mạng, hun đúc niềm tin, khát vọng cho thế hệ trẻ, góp phần định hướng để thanh niên tiếp tục học tập, lao động, trưởng thành và cống hiến xứng đáng với thế hệ cha anh”.
Bài, ảnh: THẠCH THẢO
