Trong đời sống truyền thống của đồng bào Khmer, nhà sàn từng hiện diện ở nhiều phum, sóc và trở thành một kiểu kiến trúc quen thuộc. Tại các ngôi chùa Khmer, một số công trình dành cho chư tăng cũng được xây dựng theo kiểu nhà sàn. Qua hàng trăm năm, những công trình còn lại đang ngày càng ít đi, đặt ra yêu cầu bảo tồn trước khi giá trị kiến trúc và văn hóa bị mai một.
 |
| Ngôi nhà sàn chùa Chom Ca, phường Trà Vinh. |
Dấu ấn của kiến trúc Khmer truyền thống
Từ xa xưa, đồng bào Khmer đã tạo dựng nhiều kiểu nhà ở khác nhau như nhà sàn, nhà 3 gian, 4 gian, 5 gian, nhà xây trên nền cao, nhà lá, nhà tranh... Trong số đó, nhà sàn là kiểu kiến trúc có những đặc điểm riêng, gắn với điều kiện sinh hoạt và quan niệm văn hóa truyền thống của cộng đồng Khmer.
Nhà sàn chủ yếu được dựng bằng gỗ, với hệ thống cột và khung gỗ nâng toàn bộ ngôi nhà cao cách mặt đất khoảng 1,7-2m. Cầu thang được bố trí để kết nối không gian bên trên với mặt đất. Theo cách bố trí truyền thống được lưu truyền trong cộng đồng Khmer, nhà sàn thường có 2 cầu thang. Cầu thang phía trước dành cho khách và nam giới, cầu thang phía sau dành cho phụ nữ.
Hệ thống cửa ra vào và cửa sổ được bố trí theo những nguyên tắc nhất định. Việc sử dụng số lẻ trong cách sắp xếp cửa được lý giải từ quan niệm dân gian của người xưa, gắn với mong muốn về sự bình an, may mắn, hạnh phúc và cuộc sống hòa thuận của gia đình. Không gian bên trong nhà thường có phòng khách và khu vực sinh hoạt của gia đình. Bếp, nồi và vật dụng nấu nướng thường được đặt ở một góc cuối nhà, gần cầu thang phía sau.
Nhà sàn vừa là nơi cư trú, là không gian gắn kết các thế hệ trong gia đình, nơi những tập quán sinh hoạt và giá trị văn hóa được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Giá trị của nhà sàn nằm ở hình thức kiến trúc, kỹ thuật dựng nhà và trình độ thủ công của những người thợ xưa. Vật liệu chủ yếu được sử dụng là những loại gỗ có độ bền cao. Các cấu kiện được gia công công phu, liên kết thành một chỉnh thể. Một số bộ phận của ngôi nhà còn được chạm khắc, trang trí bằng những hoa văn tinh xảo, tạo nên giá trị nghệ thuật riêng.
Tại các chùa Khmer, nhà sàn có một vị trí đáng chú ý trong tổng thể không gian kiến trúc. Khi xây dựng chùa, ông bà ta thường dựng chánh điện, giảng đường, sala... trên nền gắn với mặt đất. Trong khi đó, một số sala và cốc dành cho chư tăng được xây dựng theo kiểu nhà sàn.
Nhiều công trình trong số này đã tồn tại hàng trăm năm. Theo thời gian, vật liệu xuống cấp, cảnh quan và nhu cầu sử dụng thay đổi, nhưng những ngôi nhà sàn vẫn mang nhiều thông tin về kiến trúc và đời sống của cộng đồng Khmer trong quá khứ. Trong khuôn viên chùa, những ngôi nhà sàn thường nằm dưới bóng các cây cổ thụ. Không gian kiến trúc bằng gỗ hòa cùng cây xanh tạo nên một cảnh quan mát mẻ, thanh tịnh và đặc trưng.
Đối với người dân hôm nay, mỗi ngôi nhà sàn cổ còn tồn tại là một cơ hội để hình dung về kỹ thuật xây dựng, mỹ thuật và quan niệm thẩm mỹ của các thế hệ trước.
Khi nhà sàn cổ dần vắng bóng
Những ngôi nhà sàn truyền thống hiện đang ngày càng ít đi. Tại nhiều nơi, công trình cũ được thay thế bằng các dãy nhà bê tông, mái lợp fibro xi măng hoặc tôn màu nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng hiện tại.
Việc xây dựng mới là nhu cầu thực tế. Tuy nhiên, với những công trình có tuổi đời lâu năm, việc tháo dỡ cần được cân nhắc trên cơ sở đánh giá đầy đủ giá trị lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa. Điều đáng chú ý là trong khi một số khu du lịch hiện nay xây dựng những công trình mang hình thức nhà sàn để tạo cảnh quan và phục vụ khách tham quan, thì tại một số địa phương vẫn còn những ngôi nhà sàn cổ có tuổi đời hàng trăm năm nhưng chưa được quan tâm bảo tồn tương xứng.
Có những công trình vẫn có khả năng sửa chữa, gia cố và phục hồi nhưng lại bị tháo dỡ hoặc để xuống cấp. Nếu không có giải pháp kịp thời, việc mất đi những công trình này đồng nghĩa với việc mất đi những tư liệu trực quan về kiến trúc truyền thống Khmer.
Đối với những ngôi nhà sàn còn lại trong các chùa Khmer, trước khi quyết định tháo dỡ hoặc xây dựng công trình mới, cần xem xét khả năng bảo tồn, tu bổ và thích ứng với nhu cầu sử dụng hiện nay.
Bảo tồn không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi thứ mà không can thiệp. Điều quan trọng là phải xác định được những yếu tố có giá trị của công trình, từ kết cấu, vật liệu, hình thức kiến trúc đến các chi tiết trang trí, sau đó có phương án bảo quản và tu bổ phù hợp.
Đáng ghi nhận, một số vị sư cả, trụ trì các chùa Khmer đã quan tâm gìn giữ và tu sửa những ngôi nhà sàn. Trong bản thảo tư liệu, các địa điểm được đề cập gồm chùa Ktưng, chùa Chom Ca, chùa Âng, chùa Samrong Ek, chùa Khươne... Những trường hợp này cho thấy việc bảo tồn kiến trúc truyền thống hoàn toàn có thể được thực hiện gắn với đời sống hiện tại của nhà chùa và cộng đồng.
Một ngôi nhà sàn cổ mang dấu ấn của kỹ thuật dựng nhà, nghệ thuật chạm khắc, cách tổ chức không gian sống và những quan niệm văn hóa được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ. Vì vậy, những ngôi nhà sàn còn lại, đặc biệt là trong khuôn viên các chùa Khmer, cần được khảo sát, đánh giá và lập hồ sơ về giá trị trước khi có quyết định can thiệp.
Cùng với trách nhiệm của cơ quan chuyên môn và nhà chùa, cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong việc nhận diện và gìn giữ những giá trị này. Khi người dân hiểu được giá trị của một công trình, việc bảo tồn sẽ có thêm nền tảng xã hội để duy trì lâu dài.
Giữ lại một ngôi nhà sàn hôm nay là giữ lại một công trình kiến trúc, một phần ký ức về đời sống và văn hóa của đồng bào Khmer, để thế hệ mai sau vẫn có thể nhận diện những dấu ấn kiến trúc mà cha ông đã tạo dựng.
Bài, ảnh: SƠN HÙNG
