Từ di sản văn hóa đến động lực phát triển kinh tế biển

Tròn 10 năm (2016-2026) kể từ ngày được Bộ Văn hóa-TT-DL ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải ở xã Bình Đại tiếp tục khẳng định giá trị của một di sản sống, gắn bó mật thiết với đời sống cư dân vùng biển.

Từ niềm tin hướng về Nam Hải Đại Tướng Quân đến khát vọng những chuyến tàu đầy ắp cá tôm, lễ hội đã trở thành biểu tượng của văn hóa làng biển, góp phần gìn giữ bản sắc cộng đồng và tiếp thêm động lực cho nghề biển hôm nay.

Nghi thức xuất Nghinh được tổ chức trang trọng tại Cảng cá Bình Đại. Ảnh: TRUNG HIẾU

Di sản của làng biển

Con đường bê tông dẫn vào Lăng Ông Nam Hải, xã Bình Đại nhiều nhà dân theo nghề biển bày mâm cúng trước cửa nhà để “rước Ông, nghinh Ông”, thể hiện lòng thành kính và ước vọng về một mùa biển bình an, bội thu. Ông Trần Văn Hiền, 68 tuổi, ngụ xã Bình Đại, chia sẻ: “Gia đình tôi làm nghề biển, từ thời cha tôi, truyền lại tới nay cũng gần 70 năm. Hôm nay, chúng tôi bày mâm cúng “rước Ông” về, bày tỏ sự tin tưởng và cầu mong một mùa làm ăn mới bội thu”.

Đối với cư dân ven biển Bình Đại, tín ngưỡng thờ cá Ông- Nam Hải Đại Tướng Quân đã trở thành điểm tựa tâm linh của những người quanh năm gắn bó với sóng nước.

“Tôi về đây sống đã 50 năm, cứ mỗi năm là tôi cúng “Ông” một con heo quay tạ ơn một năm làm ăn bình an, suôn sẻ. Cũng nhờ nghề đi ghe biển 25 năm, vợ chồng tôi nuôi được hai con khôn lớn. 6 năm nay, vợ chồng và con trai tôi lên bờ chuyển sang buôn bán các mặt hàng ngư cụ phục vụ hậu cần nghề đánh bắt thủy hải sản trên biển như dây, lưới, đáy, cào...”- bà Đặng Thị Huệ Thu, 67 tuổi, ngụ Ấp 4, xã Bình Đại bày tỏ.

Theo hồ sơ di sản, Lễ hội Nghinh Ông là lễ hội truyền thống của cộng đồng ngư dân ven biển từ Quảng Bình trở vào Nam. Tại Bình Đại, tục thờ cá Ông được hình thành từ đầu những năm 1950, gắn với sự ra đời của Lăng Ông Nam Hải. Từ ngôi lăng lợp lá đơn sơ ban đầu, qua nhiều lần trùng tu bằng sự chung tay của ngư dân, Lăng Ông Nam Hải trở thành không gian tín ngưỡng trang nghiêm, lưu giữ cốt cá Ông và những giá trị văn hóa đặc sắc của cư dân vùng biển.

Là một người có hiểu biết về tín ngưỡng thờ cá Ông- Nam Hải Đại Tướng Quân, ông Hoàng Trương, 71 tuổi cho biết: “Lễ hội gồm nhiều nghi lễ truyền thống như: túc yết, cầu an, nghinh Ông, tế tiền hiền- hậu hiền, xây chầu đại bội, chánh tế và tống ôn. Mỗi nghi lễ mang một ý nghĩa riêng nhưng đều hướng đến ước nguyện chung là cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, biển lặng sóng yên, mùa khai thác thắng lợi và cuộc sống bình an”.

Ông Hoàng Trương đảm nhiệm Ban Khánh tiết chùa Ông, mùa lễ hội năm nay, ông Trương phụ trách hỗ trợ công việc cúng kiến, nghi lễ và cầm chầu (đánh trống) trong 3 suất hát bội, trước là để “cúng Ông” sau là phục vụ bà con tại Lăng Ông Nam Hải.

Niềm tin ra khơi

Khu vực Bến Tre (cũ), có tất cả 12 lăng thờ Ông, Lễ hội Nghinh Ông của cộng đồng ngư dân được tổ chức đa phần ở các xã. Tiêu biểu là: Lễ hội Nghinh Ông ở An Thủy (huyện Ba Tri cũ) và Bình Thắng (huyện Bình Đại cũ). An Thủy và Bình Thắng là hai nơi có hoạt động đánh bắt thủy hải sản phát triển, tổ chức lễ hội có quy mô lớn, thu hút sự tham gia đông đảo của người dân trong và ngoài cộng đồng.

Theo những người nghiên cứu về văn hóa, do cuộc sống mưu sinh, người làm nghề chài lưới phải đêm ngày đối diện với biển cả mênh mông đầy bí hiểm. Khi sóng yên biển lặng cũng như khi bão tố cuồng nộ, con người cảm thấy mình bé nhỏ trước thiên nhiên, niềm tin vào một lực lượng siêu nhiên có thể giúp họ vượt qua những lúc hiểm nghèo. Trong chiều sâu tâm thức, ngư dân đặt tin tưởng vào sinh vật khổng lồ vừa “hiền” vừa “thiêng” là loại cá voi, mà họ gọi một cách kính trọng là cá Ông, hoặc Ông...

Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải năm 2026 được tổ chức từ ngày 26-30/7 (nhằm ngày 13-17/6 âm lịch), tại Lăng Ông Nam Hải và phố chợ Bình Đại. Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, lễ hội còn có nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thương mại và du lịch như: biểu diễn hát bội, hội thi duyên dáng áo bà ba, hội sách thiếu nhi, trưng bày bánh dân gian Nam Bộ, không gian ẩm thực và trò chơi dân gian, tạo nên không khí sôi nổi, thu hút đông đảo người dân và du khách.

Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức xuất Nghinh tại Cảng cá Bình Đại. Khi những đoàn tàu nối nhau rẽ sóng ra khơi trong tiếng trống, tiếng chiêng và lời cầu nguyện của cộng đồng. Đó không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn gửi gắm niềm tin vào một mùa biển thuận lợi, thể hiện ý chí vươn lên và khát vọng chinh phục biển cả của ngư dân.

Theo báo cáo của UBND xã, hiện xã Bình Đại có 610 tàu khai thác thủy sản; trong đó, 546 tàu hoạt động xa bờ. 6 tháng đầu năm 2026, sản lượng khai thác ước đạt hơn 13 ngàn tấn. Hoạt động của Cảng cá Bình Đại được duy trì ổn định, góp phần tạo việc làm và phục vụ hiệu quả hoạt động khai thác thủy sản.

Chủ tịch UBND xã Bình Đại Huỳnh Văn Mai khẳng định: “Việc Lễ hội Nghinh Ông Nam Hải được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là niềm tự hào của Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân địa phương và cũng đặt ra trách nhiệm bảo tồn, phát huy giá trị di sản, quảng bá hình ảnh quê hương Bình Đại đến với du khách trong và ngoài tỉnh”.

Từ thực tiễn đó, địa phương tiếp tục kêu gọi cộng đồng chung tay gìn giữ nghi lễ truyền thống, giáo dục thế hệ trẻ về giá trị của di sản; đồng thời, gắn công tác bảo tồn với phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng và kinh tế biển bền vững. Định hướng đồng hành cùng ngư dân trong phát triển khai thác, nuôi trồng thủy sản theo hướng hiện đại, đầu tư hạ tầng và dịch vụ hậu cần nghề cá, góp phần nâng cao đời sống người dân vùng biển.

THẠCH THẢO