Ngôi sala đại đoàn kết đại diện cho tinh thần tương trợ, gắn kết cộng đồng của đồng bào Khmer. Trải qua dòng chảy thời gian, công trình vừa lưu giữ giá trị kiến trúc truyền thống vừa đóng vai trò trung tâm sinh hoạt văn hóa tinh thần của người dân phum, sóc.
 |
| Sala Chăm-ca xã Song Lộc. |
Những ai trót xa quê hương Vĩnh Long, giữa bao kỷ niệm, khó lòng quên ngôi sala đại đoàn kết lưu giữ ký ức sâu sắc. Ngôi sala phần lớn được đồng bào Khmer xây dựng từ xa xưa tại phum, sóc, như khu vực giữa phum, cuối phum, đầu phum, đầu cầu, gần bến đò, nơi đường giao nhau.
Thời bấy giờ, hầu hết phum, sóc đều có 1 ngôi sala làm điểm dừng chân. Có nơi công trình xây dựng theo kiểu nhà sàn, chỉ che lá 1 hoặc 2 phía, hướng khác để thông thoáng. Ngôi sala thường tọa lạc trên khu đất cao, rộng rãi hoặc dưới bóng mát cây cổ thụ có tán lá xum xuê. Sau khi phum, sóc hình thành, đồng bào Khmer bắt đầu xây dựng công trình đặc trưng này.
Tại xã Châu Thành, Cầu Ngang, Cầu Kè, Tiểu Cần, Càng Long, đến nay một số phum, sóc vẫn giữ được ngôi sala cổ kính. Dù công trình cũ kỹ, xuống cấp, trải qua nhiều lần tu sửa, kiến trúc vẫn giữ nguyên hình dáng nguyên trạng ban đầu, bảo tồn giá trị đặc biệt của di sản.
Theo phong tục truyền thống, việc xây dựng ngôi sala nhằm phục vụ mục đích làm phước, mang lại không gian tiện ích cho cộng đồng, thể hiện tấm lòng nhân ái, chân thành, hiếu khách của đồng bào Khmer nơi làng quê.
Phần lớn ngôi sala hình thành từ nguồn đóng góp tự nguyện của người dân phum, sóc, nhà chùa hoặc cá nhân hảo tâm. Công trình thường xây dựng trên phần đất thuộc quyền sử dụng của người hiến đất khi địa điểm đó phù hợp và thực sự cần thiết. Vì thế, ngôi sala thường mang tên phum, sóc, chùa, địa danh hoặc người xây dựng như Sala Chăm-ca, Sala Wat Trôk, Sala Ta Som, Sala Khươn, Sala Wat Svay Siêm hay Sala Yeay Su. Tên gọi mộc mạc ấy được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Trước đây, ngôi sala đóng vai trò làm điểm dừng chân lý tưởng cho khách thập phương đi đường xa mệt mỏi giữa trưa nắng nóng. Chỉ cần nghỉ ngơi chốc lát dưới mái sala, người đi đường vơi bớt mệt nhọc để tiếp tục hành trình. Đối với thế hệ lớn lên tại địa phương, hình ảnh ngôi sala gắn liền với ký ức tuổi thơ, nơi nằm nghỉ trưa yên bình nghe tiếng diều sáo vi vu hoặc chờ bạn bè đi học về.
Thời bấy giờ, tại ngôi sala thường trang bị sẵn võng, chiếu, mùng. Nước uống sạch sẽ chuẩn bị đầy đủ cho người lỡ đường. Có nơi, người dân tự nguyện đem đến món ăn dân dã như củ khoai môn, khoai lang luộc, mía, chuối, dừa đặt sẵn tại đây, khách ghé qua có thể dùng tùy thích. Tấm lòng thành tự nguyện mang lễ vật, thức ăn đặt sẵn thể hiện sự quan tâm sâu sắc dành cho khách lỡ đường, dù người tặng và người nhận không trực tiếp gặp gỡ.
 |
| Ngôi nhà sàn chùa Ktưng, phường Trà Vinh. |
Hiện nay, ngôi sala tiếp tục được khẳng định là nét văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc, biểu trưng cho đặc trưng văn hóa đặc sắc của tỉnh. Do đó, việc bảo tồn ngôi sala còn lại cần thực hiện đồng bộ về hình dáng, kiến trúc và phong tục, tập quán do ông bà gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Đây là trách nhiệm lớn lao của thế hệ hôm nay nhằm bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ mai sau. Dù xã hội phát triển, phương tiện giao thông hiện đại giúp di chuyển nhanh chóng khiến số người dừng chân nghỉ ngơi không còn nhiều, giá trị tinh thần của ngôi sala vẫn vẹn nguyên.
Để phù hợp điều kiện mới, ngôi sala hiện nay phần lớn được người dân phum, sóc sửa chữa hoặc xây dựng lại bằng bê tông, mái lợp fibro xi măng hoặc tôn màu, trang trí hoa văn tinh xảo. Một số nơi còn tạo hình tượng Key-No, chạm khắc hình rồng uốn lượn hướng lên mái, tạo nên công trình vừa trang nghiêm vừa đẹp mắt.
Đồng bào Khmer xem ngôi sala là tài sản, di sản chung của phum, sóc, nơi tổ chức lễ hội, vui chơi cộng đồng hoặc lễ cầu mưa đầu năm. Việc sửa chữa, xây dựng mới đều có sự chung tay, đoàn kết và đóng góp của người dân từng phum, sóc. Tên gọi “Sala đại đoàn kết của phum, sóc” ngày nay thể hiện tinh thần đoàn kết cộng đồng và nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Khmer tại địa phương.
Bài, ảnh: SƠN HÙNG
