Trong di sản văn hóa mà Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu để lại, bên cạnh những tác phẩm văn chương đã trở thành bất hủ, “Nói thơ Vân Tiên”- loại hình diễn xướng dân gian độc đáo hình thành từ truyện thơ Lục Vân Tiên cũng là một giá trị văn hóa cần được gìn giữ và phát huy.
Trong bối cảnh lớp nghệ nhân ngày càng thưa vắng, việc đưa di sản đến với học sinh được xem là giải pháp để tiếp nối mạch nguồn văn hóa quê hương.
 |
| Trần Văn Phước- cựu học sinh Trường THPT Phan Liêm giao lưu chia sẻ Nói thơ Vân Tiên tại Trường THPT Lạc Long Quân. |
Để di sản không rời xa thế hệ trẻ
Ra đời từ cuối thế kỷ XIX cùng với sức lan tỏa của truyện thơ Lục Vân Tiên, “Nói thơ Vân Tiên” là hình thức diễn xướng dân gian kết hợp giữa ngâm, kể và biểu cảm, do chính người dân Nam Bộ sáng tạo. Bên cạnh giá trị nghệ thuật, loại hình này còn chuyển tải những bài học về nhân nghĩa, trung hiếu, lòng yêu nước và cách ứng xử trong cuộc sống.
Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình giải trí hiện đại, không gian diễn xướng ngày càng thu hẹp. Những nghệ nhân am hiểu Nói thơ Vân Tiên ngày một ít đi, trong khi lực lượng kế cận chưa nhiều. Ngay tại Bến Tre- quê hương Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu, không ít học sinh biết đến tác phẩm Lục Vân Tiên qua sách giáo khoa nhưng chưa từng được nghe hay trải nghiệm Nói thơ Vân Tiên.
Theo kết quả khảo sát do cô Nguyễn Thị Huỳnh Mai- giáo viên Trường THPT Phan Liêm thực hiện, phần lớn, học sinh chưa biết hoặc chưa từng được tiếp cận với Nói thơ Vân Tiên. Thực tế này cho thấy, khoảng cách giữa di sản và thế hệ trẻ vẫn còn khá lớn, đòi hỏi những giải pháp thiết thực để đưa loại hình diễn xướng dân gian này đến gần hơn với học sinh. Cô Mai chia sẻ: “Mục tiêu không phải đào tạo các em trở thành nghệ nhân, mà giúp các em hiểu vì sao cha ông đã gìn giữ loại hình diễn xướng này suốt nhiều thế hệ. Khi hiểu được giá trị của di sản, các em sẽ thêm yêu quê hương và có ý thức bảo tồn”.
Gieo mầm tình yêu di sản từ mái trường
Từ thực tế giảng dạy và khảo sát học sinh năm 2022, cô Nguyễn Thị Huỳnh Mai đề xuất đưa “Nói thơ Vân Tiên” vào trường học qua các tiết Ngữ văn, Giáo dục địa phương và hoạt động trải nghiệm. Theo cô, học sinh cần được tìm hiểu lịch sử, xem trình diễn, giao lưu nghệ nhân hoặc tham gia hoạt động tại Khu lưu niệm Nguyễn Đình Chiểu. Qua đó, bài học về Nguyễn Đình Chiểu trở nên sinh động hơn, giúp các em cảm nhận sâu sắc giá trị nhân văn của truyện thơ Lục Vân Tiên.
Hiệu quả của cách làm này được thể hiện qua câu chuyện của Trần Văn Phước- cựu học sinh Trường THPT Phan Liêm (niên khóa 2020-2023). Năm 2022, nhân kỷ niệm 200 năm Ngày sinh Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu, Phước tham gia cuộc thi Nói thơ Vân Tiên do Huyện Đoàn Ba Tri tổ chức. Từ sự tò mò ban đầu, em dần gắn bó với loại hình nghệ thuật này khi được tham gia CLB Nói thơ Vân Tiên và được các nghệ nhân tận tình truyền dạy.
Phước chia sẻ: “Ban đầu em chỉ muốn thử sức với một loại hình nghệ thuật mới. Nhưng càng học, càng biểu diễn, em càng tự tin hơn khi đứng trước đám đông, biết cách giao tiếp và kết nối với mọi người. Qua từng câu thơ của cụ Đồ Chiểu, em còn học được nhiều bài học về sống có trách nhiệm, biết yêu thương và giúp đỡ người khác”.
Hiện nay, dù đã học tập và làm việc, Phước vẫn duy trì sinh hoạt tại CLB Nói thơ Vân Tiên, tham gia các chương trình giao lưu, truyền dạy cho học sinh, sinh viên và thanh niên. Với em, gìn giữ Nói thơ Vân Tiên là niềm đam mê và là cách lan tỏa một di sản quý của quê hương đến với thế hệ trẻ.
Để Nói thơ Vân Tiên thực sự đến gần học sinh, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành giáo dục, ngành văn hóa, cơ sở giáo dục cùng nghệ nhân, nhà nghiên cứu và cộng đồng. “Bên cạnh việc lồng ghép nội dung về di sản trong chương trình học và hoạt động trải nghiệm, các trường học có thể phối hợp tổ chức giao lưu với nghệ nhân, xây dựng CLB, các cuộc thi tìm hiểu về Nguyễn Đình Chiểu và Nói thơ Vân Tiên. Đồng thời, việc ghi âm, ghi hình, số hóa tư liệu cũng cần được đẩy mạnh để mở rộng cơ hội tiếp cận di sản cho học sinh trên các nền tảng số”, cô Mai chia sẻ.
Hơn một thế kỷ qua, “Nói thơ Vân Tiên” vẫn lưu giữ những giá trị nhân văn mà Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu gửi gắm. Đây là loại hình diễn xướng dân gian độc đáo, sự kết tinh đạo lý làm người, tinh thần nghĩa hiệp và lòng yêu nước của người Nam Bộ.
Theo bà La Thị Thúy- Giám đốc Sở GD-ĐT, việc đưa di sản văn hóa địa phương vào trường học góp phần thực hiện hiệu quả Chương trình giáo dục phổ thông 2018; đồng thời, bồi đắp cho học sinh tình yêu quê hương, niềm tự hào và ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Hiện nay, các cơ sở giáo dục trong tỉnh đang đẩy mạnh giáo dục địa phương gắn với hoạt động trải nghiệm, hướng học sinh đến việc khám phá giá trị văn hóa, lịch sử ngay trên quê hương mình. Trong dòng chảy đó, Nói thơ Vân Tiên có nhiều điều kiện để trở thành một nội dung giáo dục giàu ý nghĩa, giúp học sinh hiểu sâu hơn về Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu và những giá trị nhân văn mà ông để lại.
Bài, ảnh: PHAN HÂN
