Khai thác 2 mỏ cát NTSH.10 và NTSH.10a: Phục vụ các công trình trọng điểm quốc gia, bảo vệ tài sản và cuộc sống người dân

Ý thức rõ các giá trị thiêng liêng của vùng đất cù lao trong đời sống của người dân cũng như những tác động của việc khai thác cát đối với môi trường của khu vực, mọi chủ trương liên quan đến việc khai thác cát, cụ thể là khai thác 2 mỏ cát NTSH.10 và NTSH.10a trên sông Hậu (thuộc khu vực xã Lục Sĩ Thành và An Phú Tân) đều được các cấp, các ngành của tỉnh Vĩnh Long cân nhắc hết sức thận trọng, trên cơ sở hài hòa giữa yêu cầu phát triển chung, bảo vệ nhà cửa, vườn tược và những giá trị lâu dài của địa phương.

Bản đồ khu vực khai thác khoáng sản.

Phục vụ các công trình trọng điểm quốc gia

Tài nguyên khoáng sản, trong đó có cát lòng sông là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Việc quản lý, khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên này không chỉ là hoạt động kinh tế đơn thuần, mà còn là trách nhiệm chung nhằm phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc và phát triển bền vững đất nước.

Trong tiến trình phát triển đất nước, việc quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên khoáng sản luôn được Đảng và Nhà nước ta xác định là nhiệm vụ quan trọng, gắn chặt với yêu cầu phát triển nhanh và bền vững. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu khai thác, sử dụng hợp lý, hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, gắn với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững, đồng thời xác định “Tiếp tục hoàn thiện đồng bộ và đột phá mạnh mẽ trong xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội; nhất là kết cấu hạ tầng giao thông đa phương thức…” là một trong những đột phá chiến lược thúc đẩy tăng trưởng. Cụ thể hóa Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, nhiều công trình giao thông trọng điểm quốc gia, công trình an ninh quốc phòng phục vụ phát triển nhanh và bền vững khu vực ĐBSCL được triển khai với tiến độ khẩn trương. Tuy nhiên, để đáp ứng tiến độ, hiệu quả đầu tư, các công trình đang đòi hỏi nguồn vật liệu xây dựng rất lớn, trong đó có cát san lấp.

Thực hiện nghĩa vụ địa phương đối với sự phát triển của đất nước, tỉnh Vĩnh Long đã chủ động rà soát, đánh giá trữ lượng, chất lượng cát và điều kiện khai thác cát trên địa bàn; tổ chức nghiên cứu, tham vấn ý kiến chuyên gia, tính toán kỹ lưỡng các yếu tố liên quan đến dòng chảy, môi trường và an toàn khu vực. Trên cơ sở đó, Ban Thường vụ Tỉnh ủy đã thống nhất chủ trương khai thác các mỏ cát đủ điều kiện là mỏ NTSH.10 và mỏ NTSH.10a trên sông Hậu (thuộc khu vực xã Lục Sĩ Thành và An Phú Tân).

Các hộ dân trên địa bàn xã An Phú Tân, xã Lục Sĩ Thành có đất tiếp giáp đoạn sông có mỏ cát NTSH.10 và NTSH.10a tham gia hội nghị tiếp xúc, đối thoại với lãnh đạo tỉnh vào sáng 23/6.

Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ về đẩy nhanh tiến độ các dự án giao thông trọng điểm khu vực ĐBSCL, tỉnh Vĩnh Long đã cấp phép khai thác đối với mỏ NTSH.10 để phục vụ các tuyến cao tốc Cà Mau - Cái Nước, Cái Nước - Đất Mũi và tuyến giao thông ra đảo Hòn Khoai; đồng thời cấp phép khai thác mỏ NTSH.10a để phục vụ Dự án đường bộ cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng giai đoạn 1.

Đây đều là những công trình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao năng lực kết nối vùng của ĐBSCL. Khi các tuyến cao tốc hoàn thành, thời gian vận chuyển hàng hóa được rút ngắn, chi phí logistics giảm, khả năng thu hút đầu tư được nâng cao, tạo thêm việc làm và động lực phát triển kinh tế - xã hội. Hạ tầng giao thông đồng bộ cũng góp phần thúc đẩy giao thương, du lịch và nâng cao năng lực cạnh tranh của vùng ĐBSCL.

Việc khai thác 2 mỏ cát còn góp phần điều chỉnh dòng chảy, đưa dòng chảy ra xa bờ xã Lục Sĩ Thành (ở cả 2 khu mỏ), xa bờ xã An Phú Tân, hạn chế nguy cơ sạt lở bờ sông tại 2 xã Lục Sĩ Thành và An Phú Tân (vì hiện tại, đoạn sông khu vực thuộc xã Lục Sĩ Thành và xã An Phú Tân đã và đang hình thành cục bộ các bãi bồi giữa lòng sông dẫn đến dòng chảy, lạch sâu hình thành sát bờ xã Lục Sĩ Thành và bờ xã An Phú Tân, nguyên nhân gây sạt lở bờ). Quan trọng hơn, khi các tuyến giao thông hoàn thành, tạo điều kiện để tỉnh mở rộng kết nối giao thương, thu hút đầu tư, phát triển sản xuất, nâng cao đời sống Nhân dân, thiết thực góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng 2 con số mà Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh lần thứ I đã đề ra.

Khai thác đúng thiết kế, phương án đảm bảo không gây sạt lở

Về nguy cơ sạt lở, sụt lún, đây là một trong những lo ngại lớn nhất, bởi nó gắn trực tiếp với nhà cửa, vườn tược, sinh kế của người dân. Do đó, trước khi cấp phép, các cơ quan chuyên môn đã tiến hành đánh giá tác động địa chất, thủy văn. Đồng thời khẳng định 2 mỏ được cấp phép không nằm dưới chân cồn Tân Quy, vị trí mỏ từ giữa lòng sông Trà Ôn (nhánh trái sông Hậu) về phía bờ xã Lục Sĩ Thành (nằm hoàn toàn trên địa phận xã Lục Sĩ Thành).

Trước khi cấp phép, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã phối hợp với đại diện UBND xã An Phú Tân, đại diện Ban Mặt trận ấp Tân Qui khảo sát khoảng cách mỏ đến bãi bồi (cồn Tiên) và cồn Tân Qui. Đồng thời, sau cấp phép, lãnh đạo UBND tỉnh, Ban Nội chính, các sở, ngành, địa phương khảo sát, kiểm tra lại khoảng cách mỏ đến chân cồn. Qua khảo sát, đo đạc thực tế xác định, các thành viên tham gia khảo sát khẳng định việc khai thác 2 mỏ cát trên phục vụ công trình khẩn cấp quốc phòng, an ninh và công trình giao thông trọng điểm quốc gia đảm bảo đúng quy chuẩn, quy định của pháp luật về khai thác khoáng sản, không có khả năng gây sạt lở cồn Tiên và cồn Tân Qui.

Về hình thái lòng sông: do việc hình thành cục bộ các bãi bồi giữa lòng sông dẫn đến dòng chảy, lạch sâu hình thành sát bờ xã Lục Sĩ Thành và bờ xã An Phú Tân (khu vực cấp phép khai thác mỏ cho Tổng Công ty xây dựng Trường Sơn); và sát bờ xã Lục Sĩ Thành (khu vực cấp phép khai thác mỏ cho Công ty Cổ phần Đầu tư Xây lắp Miền Nam). Qua thẩm định, đánh giá của Hội đồng, kết quả chạy mô hình cho thấy, việc khai thác mỏ đảm bảo an toàn cho đường bờ. Ngoài việc cung cấp nguồn vật liệu cung cấp cho các công trình an ninh quốc phòng, công trình trọng điểm quốc gia, còn chỉnh trị dòng chảy, đưa dòng chảy ra xa bờ xã Lục Sĩ Thành (ở cả 2 khu mỏ), xa bờ xã An Phú Tân (khu mỏ cấp cho Tổng Công ty xây dựng Trường Sơn).

Về cơ sở lý thuyết khoa học đã được thẩm định, nếu các đơn vị khai thác đúng thiết kế, phương án đã được phê duyệt thì đảm bảo không gây sạt lở. Tuy nhiên, để theo dõi, giám sát hoạt động khai thác, vận chuyển cát đảm bảo đúng quy định pháp luật, trên phương tiện khai thác phải lắp đặt camera giám sát, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình trên phương tiện khai thác để truyền dữ liệu về Sở Nông nghiệp và Môi trường, các cơ quan có liên quan. Theo quy định của Luật Địa chất và Khoáng sản, việc đo vẽ, theo dõi địa hình đáy sông thực hiện định kỳ 1 lần/năm; tuy nhiên, để giám sát chặt chẽ, không để việc khai thác vượt độ sâu cho phép, UBND tỉnh ghi rõ trong Giấy phép yêu cầu 2 công ty phải thực hiện đo vẽ địa hình đáy sông định kỳ 1 lần/tháng; thực hiện cắm cọc giám sát 2 bờ sông theo dõi giám sát khi có dấu hiệu sạt lở dừng khai thác, khắc phục.

Sau khi được cấp Giấy phép khai thác, 2 đơn vị được cấp phép đã thực hiện ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường tại Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam. Trong quá trình khai thác, nếu xảy ra sạt lở, đơn vị khai thác sẽ dừng ngay việc khai thác, tìm nguyên nhân gây sạt lở và thực hiện bồi thường và khắc phục. Đồng thời, hiện nay, Sở Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai gói thầu thi công lắp đặt camera chuyên dụng giám sát hoạt động khai thác cát, sẽ lắp camera giám sát tại 2 mỏ này, dữ liệu được truyền 24/24 giờ về Sở Nông nghiệp và Môi trường, có chia sẻ cho UBND 2 xã Lục Sĩ Thành, An Phú Tân và Tổ công tác giám sát hoạt động khai thác mỏ cát NTSH.10 và NTSH.10a để giám sát.

Bên cạnh đó, các tuyến giao thông, bờ kè, đê bao hiện có là thành quả lâu dài của Đảng, Nhà nước và Nhân dân cùng xây dựng qua bao thế hệ nên việc bảo vệ là yêu cầu bắt buộc. Các phương án khai thác đều đã tính đến yếu tố này, với nguyên tắc không làm ảnh hưởng đến các công trình hiện hữu. Đồng thời, trách nhiệm của đơn vị thi công là phải có cam kết cụ thể; nếu để xảy ra hư hỏng, sạt lở thì phải khắc phục, bồi hoàn theo quy định.

Cam kết mạnh mẽ của lãnh đạo tỉnh

Lãnh đạo tỉnh đã có văn bản cam kết cụ thể đối với các hộ dân có đất tiếp giáp khu vực khai thác cát, thể hiện rõ trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước trong suốt quá trình triển khai.

Cam kết thứ nhất là quản lý chặt chẽ và xử lý nghiêm mọi hành vi vi phạm trong hoạt động khai thác. Theo nội dung cam kết, nếu phát hiện đơn vị khai thác vi phạm về thời gian khai thác, phạm vi khai thác, độ sâu khai thác, công suất khai thác hoặc sử dụng thiết bị không đúng theo giấy phép được cấp thì sẽ bị xử lý nghiêm theo quy định. Điều này cho thấy mọi hoạt động khai thác đều phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật, không có ngoại lệ và không có vùng cấm trong công tác quản lý.

Cam kết thứ hai là bảo đảm quyền giám sát và quyền phản ánh của người dân. Tỉnh đã xác định công khai số điện thoại đường dây nóng để tiếp nhận thông tin phản ánh, tố giác những hành vi vi phạm trong hoạt động khai thác cát; đồng thời, cam kết tiếp nhận và xử lý kịp thời mọi kiến nghị của người dân. Đây là cơ sở quan trọng để người dân trực tiếp tham gia giám sát, góp phần cùng chính quyền phát hiện và ngăn chặn kịp thời những sai phạm nếu có.

Cam kết thứ ba là đặt sự an toàn của người dân lên trên hết. Trong trường hợp xuất hiện dấu hiệu sạt lở bờ sông trên địa bàn xã An Phú Tân hoặc xã Lục Sĩ Thành trong quá trình khai thác, tỉnh sẽ chỉ đạo dừng ngay hoạt động khai thác để kiểm tra, đánh giá nguyên nhân và thực hiện các biện pháp khắc phục cần thiết; đồng thời, giải quyết việc bồi thường theo quy định nếu xác định có thiệt hại xảy ra. Đây là cam kết rất cụ thể, thể hiện trách nhiệm của Nhà nước đối với quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân.

Cam kết thứ tư là kiểm soát, giám sát chặt chẽ hoạt động khai thác mỏ cát NTSH.10 do Tổng Công ty Xây dựng Trường Sơn khai thác và mỏ cát NTSH.10a do Công ty Cổ phần Đầu tư Xây lắp Miền Nam khai thác.

Cam kết thứ năm là tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia giám sát hoạt động khai thác. Theo chỉ đạo của UBND tỉnh, Tổ công tác giám sát hoạt động khai thác cát sẽ được thành lập với sự tham gia của Bí thư, Trưởng ấp và những người có uy tín đại diện cho người dân trong khu vực bị ảnh hưởng. Tổ công tác có nhiệm vụ theo dõi khối lượng khai thác, phạm vi khai thác, phương pháp khai thác, thiết bị sử dụng, thời gian khai thác và mục đích sử dụng khoáng sản sau khai thác. Đây là một cơ chế giám sát rất thiết thực, giúp người dân không chỉ được thông tin mà còn trực tiếp tham gia kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện.

Cam kết thứ sáu là khảo sát, đánh giá các điểm hiện đang sạt lở, đối chiếu quy định pháp luật xem xét gia cố các điểm có nguy cơ sạt lở khẩn cấp.

Tăng cường quản lý, kiểm tra, giám sát

Song song với trách nhiệm của Nhà nước, các doanh nghiệp được giao khai thác phải thực hiện đúng giấy phép được cấp, tuân thủ đầy đủ quy định về bảo vệ môi trường, an toàn khai thác và chịu sự giám sát của cơ quan chức năng, chính quyền địa phương và người dân. Mọi hoạt động khai thác phải đúng phạm vi, công suất, thời gian được phép; không tự ý mở rộng hoặc thay đổi phương thức khai thác khi chưa được chấp thuận. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm trước pháp luật và cộng đồng về mọi tác động phát sinh, đồng thời phối hợp với các cơ quan liên quan trong việc giám sát, đánh giá tác động, khắc phục sự cố và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định. Đây chính là cơ sở để bảo đảm mọi hoạt động khai thác đều được đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước và sự giám sát của Nhân dân.

Để những cam kết đó thực sự đi vào cuộc sống, được thực hiện đầy đủ, hiệu quả và tạo được niềm tin bền vững trong Nhân dân, đòi hỏi các cấp, các ngành, chính quyền địa phương, cơ quan chuyên môn và các đơn vị khai thác phải tiếp tục triển khai đồng bộ nhiều nhiệm vụ, giải pháp cụ thể. Đây cũng là điều kiện quan trọng để vừa bảo đảm nguồn vật liệu phục vụ các công trình trọng điểm quốc gia, vừa bảo vệ môi trường, tài sản và quyền, lợi ích hợp pháp của người dân địa phương.

Trong đó, các cơ quan chuyên môn và chính quyền địa phương thực hiện nghiêm công tác quản lý, kiểm tra, giám sát hoạt động khai thác theo đúng quy định của pháp luật. Các cơ quan chuyên môn cần thường xuyên kiểm tra việc chấp hành các nội dung ghi trong giấy phép khai thác; giám sát chặt chẽ phạm vi, công suất, độ sâu, thời gian và phương tiện khai thác; kiên quyết xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm, không để xảy ra tình trạng khai thác vượt phạm vi cho phép hoặc ảnh hưởng đến môi trường, đời sống người dân.

Đặc biệt, phát huy vai trò giám sát của cộng đồng dân cư và Tổ công tác giám sát tại địa phương. Tạo điều kiện thuận lợi để người dân tham gia giám sát quá trình khai thác; công khai các thông tin liên quan đến hoạt động khai thác, các kết quả kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. Qua đó, phát huy tinh thần trách nhiệm của cộng đồng trong việc cùng chính quyền quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân.

Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường thông tin chi tiết về chủ trương, quy trình cấp phép, quản lý hoạt động khai thác 2 mỏ cát tại buổi đối thoại với các hộ dân vào sáng 23/6.

Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ động theo dõi, đánh giá các tác động đến môi trường và diễn biến bờ sông trong suốt quá trình khai thác; tăng cường khảo sát, quan trắc, đánh giá hiện trạng sạt lở, xói mòn và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến an toàn của người dân. Trường hợp phát hiện dấu hiệu bất thường phải kịp thời báo cáo, xử lý theo đúng cam kết của tỉnh; đồng thời nghiên cứu, đề xuất các giải pháp gia cố, bảo vệ những khu vực có nguy cơ sạt lở cao.

Từ những cam kết cụ thể của Nhà nước và trách nhiệm của doanh nghiệp có thể thấy rằng người dân không đứng ngoài quá trình này mà chính là một chủ thể tham gia giám sát. Sự đồng thuận mà các cấp chính quyền mong muốn không phải là sự đồng thuận thụ động, càng không phải là sự im lặng trước những băn khoăn, lo lắng. Ngược lại, đó là sự đồng thuận được xây dựng trên nền tảng công khai, minh bạch, đối thoại, lắng nghe và cùng nhau giám sát để bảo đảm chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước được thực hiện đúng quy định, đúng mục đích và an toàn.

Bài, ảnh: NAM ANH