NGƯỜI GIỮ GÌN DI SẢN

Kỳ 2: Đánh thức thanh âm độc đáo từ dừa

Người giữ gìn di sản

Không đứng trên sân khấu, không ánh đèn rực rỡ, ở tuổi ngoài 80, Nghệ nhân dân gian Võ Văn Bá (hay còn gọi thân mật là ông Ba Bá) chọn cho mình một cách tri ân rất riêng: biến loài cây gắn bó với đất và người phương Nam thành nhạc cụ, để ký ức về đời sống và văn hóa tiếp tục ngân vang.

Năm 2012, Nghệ nhân dân gian Võ Văn Bá được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam (VietKings) công nhận là người sở hữu “Bộ nhạc cụ dân tộc được chế tác bằng chất liệu dừa đầu tiên tại Việt Nam”.

Từ khúc tri ân qua các nhạc cụ dừa…

Đất phương Nam, được bồi đắp bởi phù sa và lịch sử, nơi cây dừa vươn mình hiên ngang qua nắng gió, chiến tranh và hòa bình. Với Nghệ nhân dân gian Võ Văn Bá, dừa không chỉ là cây trồng mang lại sinh kế mà còn là ký ức sống, là ân nghĩa sâu nặng khiến cả cuộc đời ông trăn trở để “trả ơn”.

Không gian trưng bày tại phường An Hội hiện có hơn 100 nhạc cụ từ dừa do ông chế tác. Trong đó, cây đàn cò đại nổi bật với chiều cao 2,6m, dài hơn 1m, được chế tác từ nguyên gốc dừa, mang dáng dấp vững chãi, đầy ấn tượng.

Nghệ nhân dân gian Võ Văn Bá chia sẻ: “Cây đàn cò đại được làm từ nguyên gốc dừa. Hồi đó, đốn xuống rồi đâu có mang về nhà nổi, phải xeo vô gốc chuối, che cái trại, rồi đục đẽo tại chỗ. Khi mỏng rồi mới mượn mấy đứa nhỏ khiêng về nhà làm tiếp. Làm hết 2 tháng trời mới xong cây đàn cò”.

Lớn lên dưới tán dừa và gắn bó với loài cây này từ thuở nhỏ, trong ký ức của ông, cây dừa không chỉ là bóng mát quê hương mà còn là “lá chắn” trong chiến tranh.

“Trong chiến tranh, nhờ cây dừa che máy bay để bộ đội, Nhân dân mình đắp hầm. Mình cắt dừa dựng quanh hầm, bên trên chất vỏ dừa. Pháo rơi trúng thì nổ tung lên, mình trong hầm không có sao hết. Cây dừa rất hữu ích đối với Nhân dân”, ông nhớ lại.

Bến Tre- quê hương phong trào Đồng khởi từng là vùng đất bị giặc đánh phá ác liệt. Những hàng dừa, rừng dừa đã che chở cho biết bao con người. Năm 17 tuổi, chàng thiếu niên Võ Văn Bá tham gia cách mạng, làm giao liên địa phương. Khi Đồng khởi nổ ra, ông hoạt động trong nội thành; đến năm 1965 tham gia đoàn văn công, rồi năm 1967 được phân công về bộ phận Tuyên huấn của tỉnh Bến Tre.

Chính những năm tháng theo đoàn văn công đã đưa ông đến gần với âm nhạc và nhạc cụ. Niềm đam mê ấy âm thầm lớn lên, song hành cùng hình ảnh cây dừa hiên ngang giữa bom đạn.

“Cây dừa cũng góp phần đánh giặc. Hồi chiến tranh, mình chọn những cây dừa già, dài, mình đóng thành bè rồi thả cho nước trôi, nó làm sập cầu, cắt đứt đường liên lạc, vận chuyển của địch. Từ chỗ đó mà mình mang ơn cây dừa dữ lắm”, ông kể.

... đến kỷ lục gia nhạc cụ dừa

Sau năm 1975, trở về với đời sống bình yên, tiếng đàn, lời ca trở thành niềm vui mỗi ngày của ông. Nhìn những nhạc cụ được chế tác từ các loại danh mộc, ông bắt đầu nghĩ đến việc làm đàn từ dừa- loài cây đã gắn bó với cả cuộc đời mình.

Ý tưởng ấy không dễ thực hiện. Dừa có đặc tính cứng, giòn, độ rung kém, khác hẳn những loại gỗ thường dùng làm đàn. Sau nhiều lần thử nghiệm thất bại, đến năm 2011, ông mới chế tác thành công cây đàn đầu tiên: đàn kìm bằng dừa.

“Cây đàn kìm được làm 100% bằng dừa rất đẹp, nhưng tiếng nhỏ xíu hà. Tôi biết dừa cứng, giòn, nên thay mặt đàn bằng gỗ quao để âm thanh êm hơn, cũng phải một mười một chín với người ta”, ông nói.

Từ đó, ông bỏ hẳn những công việc khác, chỉ tập trung chế tác nhạc cụ từ dừa. Khó nhất là khâu chọn nguyên liệu. Với đàn bầu, phải chọn trái dừa tròn; với cần đàn, phải chọn thân dừa không quá non cũng không quá già.

“Cây dừa làm đàn phải từ 60-80 năm thì mới chắc, lên màu mật ong rất đẹp. Còn non quá thì mềm, già quá thì đen, thịt không đẹp”, ông tiết lộ.

Từ những nguyên liệu được chọn lọc kỹ lưỡng, ông chế tác đàn gáo- loại nhạc cụ quen thuộc trong cải lương, đờn ca tài tử Nam Bộ. Rồi đến đàn cò, đàn nguyệt, đàn sến, đàn bầu, guitar phím lõm… Mỗi nhạc cụ là một câu chuyện, một phần ký ức về quê hương xứ dừa.

Trong khu vườn nhỏ dưới tán dừa xanh mát, nhiều đoàn du khách trong và ngoài nước đã tìm đến để nghe ông kể chuyện đàn, nghe âm thanh phát ra từ thân dừa.

Anh Nguyễn Hoàng Long (TP Hồ Chí Minh) nhận xét: “Gỗ dừa không phải dễ gia công, khả năng cộng hưởng không tốt, nhưng bác đã khắc phục được. Âm sắc từ nhạc cụ dừa rất khác biệt và độc đáo”.

Theo TS Phạm Văn Luân (Trường ĐH Văn hóa TP Hồ Chí Minh), “với người Bến Tre nói riêng và người Việt Nam xa xứ nói chung, khi nghe những thanh âm phát ra từ nhạc cụ được chế tác từ cây dừa, ký ức về quê hương, về xứ sở dừa như được đánh thức. Tôi cho rằng đó là một sự kết nối rất độc đáo, rất đặc biệt. GS Trần Văn Khê từng về đây thẩm âm và cũng khẳng định giá trị âm nhạc của nhạc cụ làm từ dừa. Theo ông, những đóng góp của chú Ba là một kỳ công, xứng đáng được ghi nhận và khẳng định”.

Trong số những nhạc cụ ông chế tác, đặc biệt nhất là cây đàn “5 trong 1”, kết hợp đàn bầu, đàn cò, đàn sến, guitar và micro. Theo đó, để điều khiển nhạc cụ này đòi hỏi người chơi phải am hiểu sâu sắc từng loại đàn cũng như cách phối hợp âm thanh.

Năm 2012, ông được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam (VietKings) công nhận là người sở hữu “Bộ nhạc cụ dân tộc được chế tác bằng chất liệu dừa đầu tiên tại Việt Nam”.

Dù được vinh danh, xác lập kỷ lục, song điều ông trăn trở nhất vẫn là làm sao để những kinh nghiệm tích lũy suốt mấy chục năm không bị dừng lại ở chính mình. Với ông, một cây đàn hoàn chỉnh không chỉ cần đủ dây, đủ phím, mà còn cần có người tiếp tục lắng nghe và tiếp nối.

“Ai muốn làm nghề đờn thì tôi chỉ hết, tôi chỉ chứ không có lấy tiền. Mấy đứa cháu xung quanh đây mình kêu nó học, nó không chịu học, nó nói tụi con đờn còn trật lên trật xuống, sao mà làm đờn được. Nên nghĩ cũng buồn!”, ông bộc bạch.

Giờ đây, khi đã ngoài 80 tuổi, Nghệ nhân dân gian Võ Văn Bá vẫn miệt mài bên những thân dừa, thậm chí nghiên cứu cả mo nang, gáo dừa để tạo nhạc cụ mới. Hơn 200 nhạc cụ ông tạo ra không chỉ là thành quả lao động, mà là hơn 200 “bản giao hưởng tri ân”, nơi âm thanh trở thành sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, nối con người với quê hương xứ dừa.

(Còn tiếp)

Bài, ảnh: NGỌC LIỄU