Sau hơn 2 năm triển khai, Đề án Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030 đã cho thấy hiệu quả trong giảm chi phí, nâng lợi nhuận và giảm phát thải. Khi đề án bước vào giai đoạn mở rộng, yêu cầu đặt ra không chỉ là tăng diện tích mà còn phải xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, phát huy vai trò HTX và tăng liên kết với doanh nghiệp (DN), thị trường.
 |
| Cơ giới hóa đồng bộ góp phần giảm chi phí sản xuất tại vùng lúa tham gia đề án. Trong ảnh: Nông dân xã Trung Ngãi sạ lúa. |
Từ hiệu quả sản xuất đến yêu cầu liên kết
Theo Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, đến cuối năm 2025, diện tích áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình sản xuất lúa bền vững của đề án đạt gần 379,5 ngàn ha, hơn gấp đôi mục tiêu 180 ngàn ha của giai đoạn 2024-2025.
Đến tháng 8/2026, diện tích tiếp tục mở rộng lên 420,8 ngàn ha, với hơn 175 ngàn hộ đăng ký tham gia. Cùng với diện tích ngày càng mở rộng, hiệu quả sản xuất từng bước được thể hiện rõ.
Kết quả từ các mô hình cho thấy lượng giống gieo sạ giảm 30-50%, phân bón hóa học giảm 20-30%, lượng nước tưới giảm 20-40%; năng suất tăng khoảng 5-12%. Lợi nhuận của nông dân tăng từ 1,5-9,3 triệu đồng/ha/vụ so với sản xuất thông thường. Lượng phát thải khí nhà kính tại nhiều mô hình giảm khoảng 3-4 tấn CO2 tương đương/ha/vụ.
Những kết quả bước đầu cho thấy giá trị của đề án không chỉ nằm ở tăng năng suất mà còn ở giảm chi phí đầu vào, tiết kiệm tài nguyên và thay đổi phương thức sản xuất. Tuy nhiên, để duy trì hiệu quả khi mở rộng diện tích, sản xuất cần được tổ chức thành vùng nguyên liệu và gắn chặt hơn với đầu ra.
Tại tỉnh, năm 2026, tổng diện tích thực hiện mô hình và nhân rộng thuộc đề án đạt trên 9,6 ngàn ha, bằng 120,3% kế hoạch năm; trong đó, diện tích mô hình 1,13 ngàn ha và nhân rộng gần 8,5 ngàn ha. Ngành nông nghiệp đã tổ chức 42 lớp tập huấn cho hơn 1,7 ngàn lượt nông dân và 50 cán bộ quản lý, phụ trách nông nghiệp, khuyến nông về quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp.
Riêng vụ Đông Xuân 2025-2026, đạt trên 8,2 ngàn ha, năng suất bình quân 7,25 tấn/ha, cao hơn sản xuất đại trà 0,66 tấn/ha. Vụ Hè Thu gần 7,2 ngàn ha; đã thu hoạch trên 1,6 ngàn ha, năng suất trung bình 6 tấn/ha. Ngành tiếp tục phối hợp các địa phương triển khai đề án trong vụ Thu Đông.
Cùng với áp dụng quy trình canh tác mới, vai trò của HTX ngày càng quan trọng trong tập hợp nông dân và tổ chức sản xuất.
Điển hình như HTX Nông nghiệp Phát Tài (xã Châu Thành) là 1 trong 2 HTX của tỉnh được lựa chọn thực hiện mô hình thí điểm từ vụ Hè Thu 2024. Qua 6 vụ, thành viên HTX từng bước chuyển từ sạ lan sang sạ cụm, sạ hàng, qua đó giảm hơn 50% lượng giống và tiết giảm phân bón. HTX hiện có 80 thành viên, diện tích sản xuất khoảng 157ha.
Việc tập trung diện tích tạo thuận lợi cho áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật, cơ giới hóa và xây dựng vùng nguyên liệu. HTX đồng thời trở thành đầu mối kết nối nông dân với DN, thay vì để từng hộ tự sản xuất và tìm đầu ra.
Dù vậy, liên kết sản xuất, chế biến và tiêu thụ vẫn là khâu cần tiếp tục củng cố. Ở một số nơi, liên kết còn theo từng vụ; năng lực quản trị, xây dựng phương án sản xuất, kinh doanh của một số HTX còn hạn chế. Hạ tầng phục vụ vùng nguyên liệu như giao thông nội đồng, thủy lợi, kho chứa, sấy và vận chuyển cũng cần tiếp tục được hoàn thiện.
Xây vùng nguyên liệu gắn với thị trường
Theo TS Trần Minh Hải- Phó Hiệu trưởng Trường Chính sách công và Phát triển nông thôn, mục tiêu của đề án không dừng ở thay đổi quy trình sản xuất, mà còn hướng tới hình thành các chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ bền vững. Thời gian qua, hoạt động liên kết đã có chuyển biến tích cực. Nhiều DN và đối tác nước ngoài bắt đầu đặt hàng HTX sản xuất theo quy trình của đề án, từng bước tạo ra những dòng sản phẩm khác biệt và thuận lợi hơn trong tiêu thụ.
Giai đoạn mở rộng đề án được triển khai gắn với xây dựng vùng nguyên liệu, phát huy vai trò của HTX và tăng liên kết với DN. Qua đó, việc tổ chức sản xuất, sử dụng giống, vật tư, cơ giới hóa và tiêu thụ sản phẩm từng bước được thực hiện theo chuỗi.
 |
| Nông dân HTX Nông nghiệp Phước Hảo (xã Hưng Mỹ) tham gia Đề án 1 triệu ha lúa áp dụng quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. |
Tại tỉnh, ngành nông nghiệp đang chuẩn hóa thông tin về vị trí, diện tích, chủ thể sản xuất, sản lượng, quy trình, tiêu chuẩn chất lượng và sử dụng vật tư nông nghiệp. Dữ liệu này phục vụ quản lý, quy hoạch, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị và truy xuất nguồn gốc. Lúa gạo được xác định là một trong những chuỗi giá trị nông nghiệp trọng điểm của tỉnh, với sự tham gia của HTX, tổ hợp tác và DN trong khâu sản xuất, cung ứng vật tư, thu mua, sơ chế, chế biến và tiêu thụ.
Sở Nông nghiệp và Môi trường đang tham mưu xây dựng đề án phát triển vùng nguyên liệu, sản xuất tập trung đối với cây trồng, vật nuôi chủ lực của tỉnh đến năm 2030, định hướng đến năm 2050. Cơ giới hóa và công nghệ số được ứng dụng để phục vụ hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV), hướng tới triển khai tín chỉ carbon đối với vùng lúa phát thải thấp.
Theo ông Lâm Văn Tân- Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, thời gian tới, ngành tiếp tục thực hiện đề án gắn với xây dựng vùng nguyên liệu tập trung và tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị; phát huy vai trò của HTX, tăng liên kết với DN trong sản xuất, cung ứng vật tư, thu mua, chế biến và tiêu thụ. Tiếp tục ứng dụng công nghệ số, truy xuất nguồn gốc và từng bước triển khai MRV đối với lúa phát thải thấp, hướng tới nâng giá trị sản phẩm, thu nhập của nông dân và tham gia thị trường tín chỉ carbon.
Việc mở rộng đề án giai đoạn 2026-2030 sẽ tiếp tục gắn với tổ chức vùng nguyên liệu, liên kết nông dân- HTX- DN và thị trường tiêu thụ. Đây là những nội dung được tỉnh tập trung triển khai nhằm phát triển chuỗi lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp và nâng giá trị sản xuất.
Bài, ảnh: NGUYÊN KHANG
