Kỳ 2: Sản xuất hữu cơ hướng đi cho ngành dừa tỉnh

Nghị quyết số 57-NQ/TW và nông nghiệp xanh

Trong xu thế phát triển nông nghiệp bền vững gắn với kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn, sản xuất hữu cơ trở thành hướng đi tất yếu của nhiều địa phương.

Tại Vĩnh Long- “thủ phủ” dừa của Việt Nam với hơn 120 ngàn hecta, chiếm 65% diện tích dừa cả nước, địa phương đang tập trung phát triển các vùng nguyên liệu dừa hữu cơ gắn với ứng dụng khoa học- công nghệ, chuyển đổi số và liên kết chuỗi giá trị, nhằm nâng cao giá trị gia tăng và sức cạnh tranh cho ngành hàng chủ lực này.

Công ty TNHH Trà Vinh FARM (Sokfarm, xã Tiểu Cần) giới thiệu sản phẩm hữu cơ đến khách hàng.

Thay đổi phương thức canh tác

Trước yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường và tác động rõ nét của biến đổi khí hậu, những năm gần đây, nhiều nông dân trồng dừa trên địa bàn tỉnh đã mạnh dạn chuyển đổi từ phương thức canh tác truyền thống sang sản xuất hữu cơ, hướng đến cung ứng nguồn nguyên liệu phục vụ đơn vị chế biến xuất khẩu để có thị trường tiêu thụ bền vững.

Gia đình ông Mai Văn On, xã Tam Ngãi chuyển đổi 1ha đất trồng cam kém hiệu quả sang trồng dừa hữu cơ được 10 năm. Những tháng chính vụ (từ tháng 10 đến tháng 2 năm sau), vườn dừa cho năng suất khoảng 2,4 ngàn trái/tháng, những tháng còn lại khoảng 600-700 trái/tháng. Nhờ canh tác hữu cơ nên toàn bộ dừa của gia đình ông được HTX Nông nghiệp Hưng Thành thu mua với giá bình quân luôn cao hơn giá thị trường 10%.

HTX Nông nghiệp Hưng Thành, xã Tam Ngãi hiện có 65 thành viên, với vùng nguyên liệu dừa hữu cơ tập trung ở các ấp Trà Mẹt, Rạch Nghệ và Ô Chích; đồng thời liên kết gần 300 hộ trồng dừa trên diện tích gần 210ha. Ông Lý Thanh Hùng- Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Hưng Thành cho biết, mỗi tháng đơn vị thu mua hơn 50 ngàn trái dừa khô cung cấp cho Công ty CP Đầu tư dừa Bến Tre (BEINCO) chuyên sản xuất, xuất khẩu các sản phẩm từ dừa. Do nhu cầu nguyên liệu của công ty không giới hạn nên HTX đang tiếp tục mở rộng diện tích liên kết trồng dừa hữu cơ trên địa bàn.

Không chỉ ở xã Tam Ngãi, xã Tiểu Cần cũng xác định dừa là cây trồng chủ lực, với tổng diện tích gần 1 ngàn hecta; trong đó, 441ha dừa của gần 800 hộ đã đạt chuẩn hữu cơ quốc tế. Bí thư Đảng ủy xã Tiểu Cần Nguyễn Văn Tám cho biết, địa phương đang phối hợp với Công ty CP Chế biến dừa Á Châu Bến Tre mở rộng mô hình; phấn đấu đến năm 2030, 100% diện tích trồng dừa của xã trở thành vùng nguyên liệu dừa hữu cơ đạt chuẩn quốc tế.

Tỉnh xác định phát triển dừa theo hướng hữu cơ là giải pháp quan trọng nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu, nâng giá trị gia tăng và đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu. Đến cuối năm 2025, toàn tỉnh đã hình thành khoảng 36 ngàn hecta dừa sản xuất theo tiêu chuẩn hữu cơ quốc tế (USDA, EU, JAS, China, Kora…); tỉnh được cấp 156 mã số vùng trồng dừa tươi với hơn 11 ngàn hecta và 17 cơ sở đóng gói đủ điều kiện xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc. Năng suất và sản lượng dừa tiếp tục duy trì ổn định, sản lượng năm 2025 ước đạt trên 1,3 triệu tấn.

Nâng cao giá trị dừa hữu cơ

Nằm giữa hai nhánh sông Tiền và sông Hậu, Vĩnh Long được bồi đắp phù sa dồi dào của hệ thống sông Mekong. Điều kiện tự nhiên đặc thù này giúp cây dừa sinh trưởng tốt, cho trái nhiều nước, ngọt và cơm dày. Đây là những yếu tố quan trọng phục vụ chế biến sâu ngành hàng dừa. Nhờ đó, dừa Vĩnh Long được đánh giá thuộc nhóm có chất lượng hàng đầu cả nước, tạo lợi thế rõ nét trong phát triển công nghiệp chế biến và xuất khẩu.

Vườn dừa hữu cơ của gia đình ông Mai Văn On, xã Tam Ngãi được HTX Nông nghiệp Hưng Thành thu mua với giá bình quân luôn cao hơn giá thị trường 10%.

Hiện toàn tỉnh có 183 doanh nghiệp (DN) sản xuất, chế biến các sản phẩm từ dừa, với nhiều sản phẩm đa dạng, như nước dừa, dầu dừa, cơm dừa nạo sấy, nước cốt dừa, sữa dừa, mỹ phẩm, than hoạt tính, than BBQ, chỉ xơ dừa, mụn dừa… Nhiều DN đã đầu tư dây chuyền công nghệ hiện đại, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của thị trường Mỹ, EU, Nhật Bản và Trung Quốc, góp phần nâng cao giá trị gia tăng cho ngành hàng dừa Việt Nam.

Đáng chú ý, nhiều DN phát triển theo mô hình kinh tế tuần hoàn, tận dụng tối đa các bộ phận của cây dừa từ nước, cơm, vỏ, gáo đến thân cây. Cách làm này không chỉ giúp gia tăng giá trị kinh tế mà còn giảm thiểu chất thải ra môi trường, phù hợp với xu thế phát triển xanh và yêu cầu giảm phát thải đang trở thành “giấy thông hành” bắt buộc của thị trường quốc tế.

Bên cạnh các mô hình liên kết thu trái truyền thống, một số DN tại tỉnh đã mở ra hướng khai thác giá trị mới từ cây dừa theo kinh tế tuần hoàn. Tiêu biểu là Công ty TNHH Trà Vinh FARM (Sokfarm, xã Tiểu Cần)- đơn vị tiên phong phát triển mô hình thu mật hoa dừa hữu cơ, góp phần đa dạng hóa sản phẩm và nâng cao giá trị gia tăng cho ngành hàng dừa.

Theo ông Phạm Đình Ngãi- Giám đốc điều hành Sokfarm, DN đang xây dựng vùng nguyên liệu dừa hữu cơ tại địa phương theo mô hình liên kết chặt chẽ với nông dân. Thay vì chỉ thu trái, Sokfarm chuyển giao kỹ thuật “massage hoa dừa” để thu mật- một hướng đi mới giúp cây dừa thích ứng tốt hơn với điều kiện xâm nhập mặn, hạn hán, đồng thời tạo nguồn thu ổn định và bền vững cho nông hộ.

Hiện Sokfarm liên kết với hơn 50 hộ dân, quản lý khoảng 20ha dừa đạt chuẩn hữu cơ quốc tế (USDA, EU, JAS, Canada Organic). Toàn bộ sản lượng mật hoa dừa được DN bao tiêu để chế biến thành các sản phẩm giá trị cao như mật hoa dừa cô đặc, đường hoa dừa, nước tương và giấm mật hoa dừa, phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu. Đáng chú ý, khoảng 70% lao động trong vùng liên kết là phụ nữ Khmer, qua đó góp phần tạo sinh kế xanh, gắn phát triển kinh tế với gìn giữ văn hóa bản địa.

Cùng với mở rộng vùng nguyên liệu, Sokfarm đầu tư nhà máy chế biến đạt tiêu chuẩn ISO 22000:2018, đáp ứng đầy đủ yêu cầu nghiêm ngặt của thị trường Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc. Năm 2025, sản phẩm từ mật hoa dừa hữu cơ của DN đã xuất khẩu chính ngạch sang 8 quốc gia, khẳng định tiềm năng lớn của việc phát triển dừa hữu cơ theo hướng chế biến sâu và kinh tế tuần hoàn.

Giai đoạn 2026-2030, Sokfarm đặt mục tiêu mở rộng vùng nguyên liệu lên 150-200ha, tiến tới 300ha, đầu tư nhà máy mới ứng dụng năng lượng tái tạo, tuần hoàn nước và sinh khối, hướng đến mô hình “nhà máy xanh- vùng nguyên liệu bền vững- sản phẩm toàn cầu”.

Bên cạnh những kết quả đạt được, ngành dừa của tỉnh vẫn còn thách thức: sản xuất dừa hữu cơ còn phân tán, quy mô hộ nhỏ, tỷ lệ diện tích tham gia liên kết chuỗi mới đạt khoảng 30%. Giá dừa nguyên liệu biến động mạnh, trong khi nhiều DN phải ký hợp đồng xuất khẩu dài hạn với giá cố định, tiềm ẩn rủi ro cho cả nông dân và DN. Từ thực tế đó, tỉnh tập trung củng cố và phát triển HTX trồng dừa hữu cơ, nhằm làm “cầu nối” giữa nông dân và DN; đồng thời đẩy mạnh cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất, tiêu thụ.

Bà Nguyễn Thị Kim Thanh- Chủ tịch Hiệp hội Dừa Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam chịu nhiều tác động từ biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường nước ngoài, việc phát triển ngành dừa theo hướng an toàn, xanh và bền vững là xu thế tất yếu. Người tiêu dùng hiện nay đang ưu tiên sản phẩm “xanh- sạch- truy xuất được nguồn gốc”, đòi hỏi quá trình canh tác và BVTV phải thân thiện với môi trường, bảo đảm sức khỏe cộng đồng và cân bằng hệ sinh thái.

Để xây dựng hệ sinh thái ngành dừa an toàn bà Kim Thanh cho rằng, cần sự phối hợp chặt chẽ của “4 nhà”: Nhà nước giữ vai trò hoạch định chính sách, ban hành tiêu chuẩn và hỗ trợ tín dụng; nhà khoa học nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và phát triển giống dừa thích ứng sinh thái; Hiệp hội Dừa Việt Nam làm cầu nối phản biện chính sách, thúc đẩy thương hiệu; còn DN và HTX trực tiếp tổ chức vùng nguyên liệu, chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và tạo sinh kế bền vững cho người trồng dừa. Đây sẽ là nền tảng để từng bước hình thành thương hiệu “Dừa Việt Nam xanh và an toàn” trên thị trường quốc tế.

(Còn tiếp)

Bài, ảnh: THANH NGHI