Mùa xuân nhớ về sự ra đời của “Đội quân tóc dài”

“Đội quân tóc dài” là tên gọi của lực lượng đấu tranh chính trị trực diện của phụ nữ miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. “Đội quân tóc dài” lần đầu tiên xuất hiện trong cuộc Đồng khởi ở Bến Tre (nay là Vĩnh Long). Từ Bến Tre, đã đưa phong trào đấu tranh của phụ nữ miền Nam lên một tầm cao mới.

Đúng như ý kiến của Giáo sư, Nhà sử học Trần Văn Giàu: “Khái niệm Đồng Khởi đi liền với sự phát triển của “Đội quân tóc dài”, một hiện tượng độc đáo của cách mạng miền Nam, mà điểm bắt đầu ở Bến Tre. Cũng từ đấy ra đời chiến thuật “ba mũi giáp công” nổi tiếng (Nhớ chị Ba Định- Tr7- NXB KHXH- năm 2009).

Đồng bào biểu tình tràn vào thị xã Bến Tre, đấu tranh chống chế độ độc tài của ngụy quyền, đòi dân sinh dân chủ. Ảnh tư liệu

Trận đầu ra quân

Tiếng súng Đồng khởi nổ ra đồng loạt trên toàn tỉnh. Đặc biệt là trận đánh tay không cướp súng, diệt tên đội Tý, nổ ra vào sáng ngày 17/1/1960, tại xã Định Thủy. Trong ngày 17/1, ta giải phóng xã Định Thủy. Đêm 17 rạng 18/1, nhân dân nổi trống mõ, vây hãm bức rút 2 đồn địch giải phóng thêm 2 xã Phước Hiệp và Bình Khánh. Cùng thời điểm các xã Hương Mỹ, Minh Đức, Tân Trung, Cẩm Sơn, Ngãi Đăng… nhân dân đã đồng loạt nổi dậy. Cùng với Mỏ Cày, các huyện và thị xã trong tỉnh cũng đã nổi dậy, gỡ đồn bót, diệt ác ôn, giành quyền làm chủ. Khí thế quần chúng cách mạng dâng cao ngút trời.

Địch điên cuồng phản kích. Ngày 21/1/1960, chúng đưa một tiểu đoàn thủy quân lục chiến và một đại đội Bảo an đến càn quét đúng vào 3 xã điểm của tỉnh: Định Thủy, Phước Hiệp và Bình Khánh. Chúng đóng quân lại tại đây, địch ngày đêm lùng sục, bắt bớ, tra tấn bắn giết bừa bãi. Điển hình ở Phước Hiệp có những vụ chúng chặt đầu, mổ bụng, moi gan và giết chết hàng loạt người dân bị tình nghi, như vụ chôn chung một hố 39 người tại chợ Phước Hiệp; bắt mổ bụng 5 người, kéo ra phơi thây giữa đường ở ấp 4. Đối với người già và phụ nữ ở nhà, chúng công khai cướp bóc, hãm hiếp. Chưa bao giờ người dân chứng kiến cảnh đàn áp, giết người man rợ đến như thế. Nhân dân hoang mang lo sợ, nhưng ngọn lửa căm thù cũng càng dâng cao tột độ.

Tình hình trên đã đặt ra cho các đồng chí chỉ đạo điểm của tỉnh đang ở tại 3 xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh vô cùng lo lắng. Làm thế nào để giữ vững tinh thần của quần chúng trong điều kiện bị địch đưa vào thế bất hợp pháp. Trước sự khủng bố dã man của địch, tinh thần đang xuống, phải làm thế nào để phát động cho được Nhân dân đấu tranh chính trị trực diện với địch mà vẫn giữ thế hợp pháp cho quần chúng theo tinh thần Nghị quyết 15 của Đảng?

Theo dõi sát sao tình hình trong dân, các đồng chí thấy, do nhà dân ở thưa thớt, dễ bị cô lập, để đối phó với địch, tự bà con nghĩ ra cách, rồi bàn bạc với nhau, bỏ nhà gom người lại, vài ba nhà đến ở chung một nhà. Khi địch đến, bà con sắp xếp cho số nữ thanh ngồi phía sau, mấy bà lớn tuổi đứng chặn phía trước. Nếu bọn chúng tỏ thái độ hung hăng, các bà bình tĩnh, ôn tồn dùng lý lẽ, tranh thủ:

- Bà con ở đây đều là người của “quốc gia”, mấy cậu sao không bảo vệ mà còn gây khó dễ?

Hoặc có người nói:

- Chúng tôi cũng có chồng con đi lính “Cộng hòa” như mấy cậu, mấy anh, sao lại đối xử với “người của mình” như kẻ thù vậy?…

Nếu giặc vẫn làm bừa, bắt chị em thanh nữ với ý đồ xấu, dựa vào thế đông người, bà con vừa lôi kéo, vừa la khóc kêu cứu, kiên quyết không để giặc bắt đi.

Đồng chí Nguyễn Thị Định (Ba Định) và Nguyễn Tâm Cang (Hai Thủy)- cán bộ chỉ đạo của tỉnh, đánh giá đây là một hình thức đấu tranh chính trị mới, dựa vào tuyên truyền lừa mị: “chính nghĩa quốc gia”, “tự do, dân chủ”, chính quyền “của dân, do dân, vì dân” mà Diệm đã rêu rao để tạo thế hợp pháp, có thể áp dụng cho quần chúng đấu tranh trực diện với địch, ở quy mô lớn hơn. Các đồng chí cùng chi bộ các xã bàn bạc, quyết tâm thuyết phục phát động quần chúng tổ chức cho kỳ được một cuộc đấu tranh chính trị trực diện lên thị trấn, để vạch mặt, tố cáo tội ác, vừa ngăn chặn bớt sự hung hăng của giặc, đồng thời cũng vừa thăm dò thái độ của chúng, rút kinh nghiệm đối phó với địch sắp tới.

Vận động đi đấu tranh trực diện, thì được nhiều người đồng tình hưởng ứng, nhưng điều quan trọng là phải có nhân chứng sống, mới đủ cơ sở thuyết phục, tranh thủ được sự đồng tình của binh lính và sự ủng hộ của bà con ở thị trấn, gây sức ép với địch. Ở Phước Hiệp là trung tâm đàn áp, tàn khốc và ác liệt nhất, có nhiều chị em phụ nữ bị bọn thủy quân lục chiến hãm hiếp. Thời điểm bấy giờ bà con có quan niệm, trinh tiết của chị em phụ nữ còn quý hơn cả mạng sống, bị hãm hiếp là điều nhục nhã và vô cùng xấu hổ. Vì vậy, việc tìm ra người bị hại chịu đứng ra làm nhân chứng là hết sức nan giải, không ai chịu đi.

Ngày 26/2/1960, địch càn vào ấp 7 xã Phước Hiệp, hiếp thêm một phụ nữ, nhân dân rất căm phẫn. Nạn nhân là một Đoàn viên Thanh Lao mới 18 tuổi, thuộc gia đình cách mạng. Đồng chí Phạm Văn Hường (Tư Thành) - Bí thư Chi bộ xã là người thân với gia đình, đã thuyết phục đưa nạn nhân đi làm nhân chứng cho cuộc đấu tranh này. Bà mẹ là đảng viên, đang còn do dự. Nhưng chính cô gái bị làm nhục cho rằng: Nếu ai cũng mặc cảm, xấu hổ làm sao tố giác, ngăn chặn lại hành động xấu xa đê tiện của giặc” nên chính cô đã kiên quyết đi làm nhân chứng và còn thuyết phục người mẹ chẳng những đồng tình mà bà còn tự nguyện dẫn con mình cùng đi tố giác địch.

Dự kiến mọi tình huống, kế hoạch chặt chẽ, từ mờ sáng hôm sau, 27/2/1960, đoàn người đầu tiên có 20 chị em phụ nữ, lý lẽ đối phó với địch là đi lên thị trấn “tản cư”. Vượt vòng ngăn chặn của bọn thủy quân lục chiến tiến về thị trấn Mỏ Cày.

Trong đoàn, dẫn đầu là các đoàn viên Thanh Lao như: Năm Siêng (Nguyễn Thị Siêng), Ba Sẫm (Nguyễn Thị Sẫm), Năm Anh (Nguyễn Thị Anh), Năm Mảnh (Phạm Thị Mảnh)... Út Thoại (Lê Thị Thoại) và mẹ Sáu (Phạm Thị Đầy) được phân công đưa đơn (đơn phải giấu trong hũ gạo). Năm Siêng được chi bộ phân công làm nhiệm vụ tổ chức, chỉ huy và liên lạc báo cáo diễn biến tình hình về xã.

Đoàn “tản cư” dùng ghe đi trót lọt vào thị trấn Mỏ Cày. Khi vào gần đến cổng dinh quận thì bắt đầu tố cáo tội ác của địch. Bọn công an quận ra chặn lại không cho vào. Trong lúc giằng co, người dân thị trấn hiếu kỳ ra xem ngày càng đông. Khi nghe chuyện bất bình họ phẫn nộ kéo theo hưởng ứng. Đoàn đấu tranh còn được một sĩ quan và một số lính nhảy dù đang có mặt ở đó, nghe chuyện bất bình đồng tình ủng hộ. Nhờ vậy, lực lượng đấu tranh tràn vào mỗi lúc một đông. Thấy thuận lợi, đúng theo kế hoạch, Năm Siêng bí mật cử Năm Mảnh cấp tốc về báo tin. Chi bộ xã và Ban chỉ đạo cuộc đấu tranh lập tức đưa thêm lực lượng đã chuẩn bị sẵn trên 200 người nhanh chóng kéo lên thị trấn tiếp ứng. Đồng thời, chỉ đạo các xã Bình Khánh, Định Thủy, Đa Phước Hội, đưa tiếp lực lượng, cuộc đấu tranh ngày càng đông, tổng số lên hàng nghìn người. Quá nhanh chóng và bất ngờ địch không trở tay kịp, hoàn toàn bị động và mất quyền kiểm soát.

Tại dinh quận Mỏ Cày, mẹ Đầy trực tiếp đưa đơn cho tên Quận trưởng. Chị em dùng lời lẽ tố cáo hành động man rợ của bọn thủy quân lục chiến, cưỡng hiếp phụ nữ, giết người bừa bãi, đốt phá nhà cửa, cướp bóc trắng trợn… và xin Quận trưởng cho ở lại để tránh bom đạn, tránh bị giết hại, hãm hiếp... Trước những chứng cứ rõ ràng, lời lẽ có lý, có tình của chị em và sức ép của đông đảo quần chúng, tên Quận trưởng phải cho đòi tên Trung úy Châu - chỉ huy đóng quân tại xã Phước Hiệp về đối chất và trực tiếp giải quyết yêu sách của nhân dân như: Chịu đưa người bị hãm hiếp đi chữa bệnh; Hứa điều tra nghiêm trị bọn lính có hành động sai trái; Cam kết chấm dứt, khủng bố, hãm hiếp, giết người...

Cuộc đấu tranh chính trị trực diện lên huyện đầu tiên của chị em phụ nữ, đã buộc địch phải thừa nhận tội ác, phải chịu nhượng bộ là đã giành được thắng lợi! Dù địch không hoàn toàn thực hiện theo lời hứa, nhưng cuộc đấu tranh đã gây tiếng vang trên toàn tỉnh, tạo niềm tin vào hiệu quả của mũi đấu tranh chính trị trực diện tập trung của chị em phụ nữ. Đối với lãnh đạo đây là bài học kinh nghiệm quý báu cho việc chuẩn bị tổ chức những cuộc đấu tranh với quy mô rộng lớn hơn sau này,

“Đội quân tóc dài” ra đời

Kể từ 17/1/1960, sau một hơn 2 tháng nổi dậy, Nhân dân Bến Tre đã giải phóng và làm chủ hầu hết vùng nông thôn, lực lượng ta lớn mạnh gấp 20 lần trước Đồng khởi, khiến cho kẻ thù vô cùng khiếp sợ. Ngô Đình Diệm lo lắng nhận định: “Cái ung nhọt Kiến Hòa rất nguy hiểm, nếu không loại trừ ngay thì sẽ nguy cơ đến chế độ”.

“Đội quân tóc dài” đi biểu tình đòi Ngụy quyền chấm dứt việc bắt thanh niên đi lính, đòi quân đội Mỹ - Diệm chấm dứt khủng bố. Ảnh: tư liệu

Ngày 25/3/1960, Diệm chỉ đạo mở chiến dịch gọi là “Bình trị Kiến Hòa”. Địch đã huy động hàng ngàn quân hỗn hợp, kể cả lực lượng chủ lực như thủy quân lục chiến, lính nhảy dù, biệt kích… có pháo binh, xe tăng, tàu chiến và máy bay tham chiến, tổng cộng trên dưới 10 ngàn quân (sau này bà con gọi cuộc là càn quét 10 ngàn quân) do Bộ Tổng tham mưu trực tiếp chỉ huy, bao vây 3 xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh nhằm tiêu diệt “Bộ chỉ huy của Việt cộng gây ra bạo loạn đang ẩn náu ở đây”.

Càn quét lần này, đi đến đâu là bắn giết, đốt phá, hãm hiếp phụ nữ và cướp bóc thẳng tay đến đó. Mới 3 ngày đầu chúng đã tra tấn, bắn chết 81 người. Ngày nào cũng có cảnh người chết, người bị bắt tra tấn, bị mổ bụng, moi gan, phụ nữ bị hãm hiếp…

Lực lượng vũ trang còn non trẻ của ta vừa mới ra đời, so sánh về số lượng và trang bị kém hơn địch gấp nhiều, nhưng bằng tinh thần dũng cảm, thông minh tuyệt vời, dựa vào nhân dân và địa hình thông thuộc, bủa giăng chông mìn, cạm bẩy, đêm ngày quần nhau với địch vừa tiêu hao sinh lực, vừa gây cho chúng hoang mang, co cụm không dám tự do lùng sục. Tuy nhiên, trận chiến không thể kéo dài, phải làm cho địch sớm chấm dứt cuộc càn quét đẫm máu, nhằm giảm thiểu tối đa thiệt hại của nhân dân, bảo toàn được lực lượng của cách mạng; nhưng không thể chỉ bằng đòn vũ trang còn non trẻ và nhỏ bé của ta. Rút kinh nghiệm cuộc đấu tranh trực diện thắng lợi vào ngày 27/2/1960, Tỉnh ủy chỉ đạo Huyện ủy Mỏ Cày phát động nhân dân các xã vừa đấu tranh tại chỗ, chống địch đánh đập, bắn giết, hãm hiếp, cướp bóc vừa tranh thủ bọn binh lính có thái độ lưng chừng, không đồng tình với bọn ác ôn, phân hóa địch tại chỗ. Đồng thời với ý đồ lớn hơn, âm thầm vận động nhân dân thực hiện một cuộc đấu tranh chính trị trực diện với quy mô cực kỳ to lớn, kéo dài với viện “tản cư” gây sức ép, đòi địch phải rút quân.

Chuẩn bị thật chu đáo, khoa học, chặt chẽ, sáng ngày 1/4/1960, hàng nghìn đồng bào, lần này không chỉ có các xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh mà tất cả và các xã lân cận, bằng hàng trăm ghe xuồng theo các ngả sông lớp bơi, lớp chèo, vượt qua các điểm đóng quân của địch. Đoàn người chở theo quần áo, mùng mền, xoong nồi, cả heo, gà, bồng bế theo con cháu làm cuộc “tản cư ngược” như nước lũ tràn về thị trấn Mỏ Cày. Địch cố ngăn cản, nhưng cũng không sao ngăn cản nổi. Càng gần đến chợ ghe xuồng càng tập trung càng đông chật tất cả các bến, có đến cả ngàn chiếc, chưa có bao giờ ghe xuồng đông đặc như thế này. Đến các bến chợ bà con bồng bế trẻ con, cõng, khiêng người già, người bệnh, mang, xách, đội mùng mền, chiếu gối, quảy gà vịt… tràn lên nằm la liệt ở nhà lồng chợ, vỉa hè, trường học sát dinh quận… Bà con tiểu thương và lao động tại chợ, các nhà tu hành đồng tình ra thăm hỏi giúp đỡ. 4 ngày sau, lực lượng dự bị kéo thêm lên càng đông hơn, cao điểm có ngày đến khoảng trên dưới 10 ngàn người có mặt tại thị trấn. Bà con vừa tập trung đông, vừa sinh hoạt nấu nướng tại chỗ, xả rác, phóng uế bừa bãi, lại có thêm súc vật, làm ô nhiễm, xáo trộn mọi hoạt động của thị trấn.

Tên quận trưởng phải trực tiếp ra gặp và xuống nước năn nỉ bà con về. Bà con tố cáo tội ác man rợ của bọn lính đang càn quét và viện cớ phải ở lại để được sự chở che của Quận trưởng. Từ tên tướng Đỗ Cao Trí, đến Tỉnh trưởng Kiến Hòa - Nguyễn Huỳnh - đều bất lực không làm cách nào để cho bà con chịu trở về. Bà con một mực khăng khăng đòi bọn thủy quân lục chiến phải rút quân mới dám về. Tên Đại tá Nguyễn Văn Y đã phải thốt lên: “Tôi sợ mấy bà “Đội quân đầu tóc” này quá!”.

Trong thời gian nhân dân kiên trì đấu tranh gây sức ép tại thị trấn với tên Quận trưởng, tại các xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh, lực lượng vũ trang ta lúc ẩn lúc hiện, bất kể ngày đêm bắn phá, quấy nhiễu các điểm đóng quân, gây cho địch nhiều thương vong, mất ăn, mất ngủ, hoang mang, chán nản. Đồng thời, Tỉnh ủy đã chỉ đạo sự phối hợp nổi dậy đồng loạt mạnh mẽ trên toàn tỉnh. Trước tình hình đó đã làm cho bọn trực tiếp chỉ huy chiến chán nản báo cáo láo với Bộ Quốc phòng ngụy là: Chiến dịch hoàn thành, đã quét sạch bọn cộng sản tại ba xã và xin rút quân. Ngày 12/4/1960, địch ra lệnh rút quân khỏi 3 xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh.

Cùng với sự chiến đấu dũng cảm, đầy mưu trí của lực lượng vũ trang, sự phối hợp nổi dậy trong toàn tỉnh, cuộc đọ sức ròng rã 12 ngày đêm của “Đội quân tóc dài” ở Mỏ Cày, bằng mũi đấu tranh chính trị kết hợp với vũ trang và binh vận đã giành thắng lợi.

      Từ ngọn lửa Đồng khởi thần kỳ 17/1/1960, sự ra đời của “Đội quân tóc dài” vào ngày 1/4/1960 và những cuộc đấu tranh chính trị ngày càng rộng rãi mạnh mẽ trên toàn tỉnh tiếp theo, phương châm đánh địch bằng lượng chính trị của quần chúng và lực lượng vũ trang của Nhân dân (hai chân), kết hợp tấn công bằng chính trị và vũ trang với binh vận (ba mũi) của Bến Tre, đến cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975, “Đội quân tóc dài” đã trở thành một lực lượng đấu tranh của phụ nữ Nam Bộ thành đồng và ba mũi giáp công đã trở thành phương pháp đánh địch sáng tạo tuyệt vời, góp phần đưa cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác, đến thắng lợi hoàn toàn vào mùa Xuân 1975.

Giã từ năm cũ 2025, đón mừng Xuân Bính Ngọ - 2026, cũng là dịp kỷ niệm 66 năm Ngày Bến Tre Đồng khởi (17/1/1960 - 17/1/2026); kỷ niệm 66 năm Ngày truyền thống anh hùng của “Đội quân tóc dài”, kể từ cuộc đấu tranh chính trị có quy mô lớn đầu tiên của tỉnh (1/4/1960) sau đó được lan rộng ra toàn miền Nam và cũng là năm thứ hai tỉnh kỷ niệm ngày truyền thống hàng năm của tỉnh ngày 17/1/1960, theo Quyết định số 1478/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Truyền thống anh hùng của “Đội quân tóc dài”, của Đồng Khởi năm xưa mãi mãi là niềm tự hào của người dân xứ dừa Bến Tre, cần phải giữ gìn và phát huy theo tinh thần “Đồng khởi mới” trên con đường cùng với nhân dân cả nước xây dựng quê hương Vĩnh Long ngày càng văn minh, giàu đẹp.

Vũ Hồng Thanh