Tái khởi động Dự án JICA3 cho vùng đất “khát ngọt”

Sau nhiều năm chậm tiến độ, dự án xây dựng hệ thống cống ngăn mặn, trữ ngọt sử dụng vốn ODA Nhật Bản (JICA3) tại khu vực cù lao Minh, cù lao Bảo và cù lao An Hóa được tái khởi động. Trước thực trạng xâm nhập mặn ngày càng gay gắt, người dân mong chờ tiến độ dự án được đẩy nhanh; kỳ vọng vào hiệu quả lâu dài, góp phần ổn định sinh kế, phát triển bền vững cho cả vùng.

Phối cảnh cống Vàm Nước Trong (ảnh Ban Quản lý Đầu tư và Xây dựng Thủy lợi 10 cung cấp).

Nhu cầu cấp thiết

Nhiều năm qua, câu chuyện “ngọt- mặn” luôn là nỗi lo đối với người dân sinh sống trên cù lao Minh, cù lao Bảo và cù lao An Hóa. Đây là vùng đất có thế mạnh về nông nghiệp. Đặc biệt, cây dừa là cây trồng chủ lực gắn với sinh kế của hàng chục ngàn hộ dân. Thế nhưng, biến đổi khí hậu và tình trạng xâm nhập mặn ngày càng sâu vào đất liền đã khiến đời sống người dân bị ảnh hưởng nặng nề.

Ông Đặng Văn Bi, ngụ ấp Hòa Lợi, xã Lương Phú, chia sẻ: “Người dân ở cù lao Bảo, cù lao Minh và cù lao An Hóa nhiều năm “sống chung” với mặn; ảnh hưởng của nước mặn làm năng suất cây trồng, vật nuôi giảm rất nhiều, nhất là đối với cây dừa- loại cây trồng chủ yếu của đa số người dân cù lao. Chúng tôi mong muốn Chính phủ tiếp tục quan tâm đầu tư có hiệu quả các cống ngăn mặn, trữ ngọt để người dân an tâm sản xuất”.

Không chỉ riêng ông Bi, nhiều hộ dân khác cũng chung nỗi lo về nguồn nước. Mỗi mùa khô và hạn, mặn đến, việc tích trữ nước ngọt trở nên khó khăn, chi phí sản xuất tăng cao, trong khi năng suất lại giảm sút. Nhiều diện tích vườn dừa bị suy kiệt do thiếu nước ngọt kéo dài. Ông Phạm Văn Dực, ngụ ấp Hưng Long, xã Phước Long bày tỏ: “Dự án xây cống ngăn mặn đã kéo dài qua nhiều năm, cần được lãnh đạo tỉnh quan tâm kiến nghị Trung ương tiếp tục thực hiện, để giúp ngăn mặn, trữ ngọt phục vụ tưới tiêu và sinh hoạt cho người dân”.

Tái khởi động Dự án JICA3

Dự án JICA3- chương trình xây dựng hệ thống cống ngăn mặn, trữ ngọt quy mô lớn, từng được kỳ vọng sẽ là “lá chắn” bảo vệ toàn bộ vùng cù lao. Tuy nhiên, sau khi được Quốc hội thông qua vào năm 2019, dự án lại rơi vào tình trạng chậm tiến độ kéo dài, khiến người dân không khỏi sốt ruột.

Cống Tân Phú đã hoàn thành, công trình sử dụng vốn vay ODA Nhật Bản.

Theo bà Trần Thị Thanh Lam- Ủy viên chuyên trách, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, có 3 nguyên nhân chính dẫn đến việc chậm triển khai dự án. Đây là dự án sử dụng vốn nước ngoài nên toàn bộ thủ tục phải tuân thủ quy trình quốc tế, phức tạp và kéo dài. Bên cạnh đó, dịch COVID-19 bùng phát đã làm gián đoạn quá trình đấu thầu và triển khai. Sau dịch, biến động tỷ giá đồng yên Nhật tiếp tục ảnh hưởng đến cân đối nguồn vốn, khiến dự án bị “đội vốn” so với kế hoạch ban đầu.

Những yếu tố khách quan này đã khiến một dự án mang tính chiến lược rơi vào tình trạng “đứng bánh” trong thời gian dài. Điều đáng nói là trong khi dự án chậm trễ, tình trạng xâm nhập mặn lại tiếp tục diễn ra, làm gia tăng áp lực cho người dân và chính quyền địa phương. Bà Trần Thị Thanh Lam cho biết, trong các buổi tiếp xúc cử tri, vấn đề tiến độ cống ngăn mặn luôn là nội dung được người dân đặc biệt quan tâm: “Không chỉ người dân, mà đại biểu Quốc hội, lãnh đạo tỉnh cũng “nóng ruột” khi cống ngăn mặn, trữ ngọt bị chậm tiến độ, vì việc chậm trễ này ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bền vững của địa phương”.

Khảo sát vị trí xây dựng đường điện phục vụ vận hành cống Vàm Nước Trong tại xã Tân Thành Bình.

Sau nhiều nỗ lực tháo gỡ, Dự án JICA3 đã chính thức được tái khởi động. Theo Quyết định số 988/QĐ-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành ngày 24/3/2026, về việc điều chỉnh kế hoạch đầu tư công vốn ngân sách trung ương năm 2026, Dự án Quản lý nước Bến Tre- JICA3 có tổng mức đầu tư 7,578 ngàn tỷ đồng. Trong đó, vốn vay ODA Nhật Bản 4,158 ngàn tỷ đồng, vốn đối ứng trong nước 3,42 ngàn tỷ đồng dùng để trực tiếp đầu tư cống Vàm Thơm, Vàm Nước Trong và chi phí khác không sử dụng vốn ODA. Thời gian thực hiện, điều chỉnh từ năm 2017-2025 thành từ năm 2017-2030.

Ban Quản lý đầu tư và xây dựng thủy lợi 10 (Ban 10) thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường được giao làm chủ đầu tư hợp phần xây dựng, gồm: Hợp phần 1- xây dựng 8 cống: An Hóa, Thủ Cửu, Bến Tre, Tân Phú, Bến Rớ, Cái Quao, Vàm Nước Trong, Vàm Thơm và 1 Trạm bơm điện Tân Phú. Hợp phần 2- xây dựng hệ thống giám sát và quan trắc tự động. Ban Quản lý dự án nông nghiệp tỉnh được giao thực hiện hợp phần đền bù giải phóng mặt bằng.

Trong tổng số 8 cống ngăn mặn được quy hoạch, hiện đã có 2 cống hoàn thành là Tân Phú và Bến Rớ; 6 cống còn lại sẽ được triển khai theo các nguồn vốn khác nhau và được chuyển về Ban 10 thực hiện. Cụ thể, cống Thủ Cửu, Cái Quao, An Hóa, Bến Tre sử dụng vốn ODA Nhật Bản; cống Vàm Thơm, Vàm Nước Trong sử dụng vốn trong nước.

Việc tái khởi động dự án giúp giải tỏa phần nào nỗi lo của người dân, mở ra kỳ vọng về một hệ thống thủy lợi đồng bộ, hiện đại, đủ sức kiểm soát nguồn nước trong điều kiện biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt.

Ông Nguyễn Hồng Hưng- Phó Giám đốc Quản lý Dự án JICA3 thuộc Ban 10 chia sẻ: “Chúng tôi đang tập trung hoàn thiện thủ tục đầu tư, đẩy nhanh công tác chuẩn bị để sớm tổ chức đấu thầu, khởi công xây dựng cống Vàm Thơm, Vàm Nước Trong trong quý III/2026; các cống còn lại triển khai trong quý I/2027. Mục tiêu của dự án là xây dựng các công trình ngăn mặn, trữ ngọt; góp phần đảm bảo an ninh nguồn nước, ổn định sinh kế và tạo nền tảng phát triển bền vững cho toàn vùng 3 cù lao: Minh, Bảo và An Hóa trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng diễn biến phức tạp”.

Đòn bẩy cho phát triển bền vững

Dự án JICA3 không đơn thuần là một công trình thủy lợi, mà còn mang ý nghĩa chiến lược đối với phát triển kinh tế- xã hội của cả vùng. Khi hoàn thành, hệ thống cống ngăn mặn, trữ ngọt sẽ giúp ngăn triều cường và ứng phó với nước biển dâng, kiểm soát mặn, tiêu nước cho 204,27 ngàn hecta đất tự nhiên của tỉnh.

Bên cạnh đó, Dự án JICA3 còn giúp chủ động lấy nước, tiêu nước, lấy phù sa, tháo chua, rửa phèn phục vụ sản xuất nông nghiệp kết hợp nuôi trồng thủy sản cho khoảng 110,442 hecta đất nông nghiệp, theo hướng đa dạng hóa cây trồng, vật nuôi. Cung cấp nước ngọt phục vụ sản xuất và sinh hoạt cho gần 207,3 ngàn hộ dân. Cải thiện môi trường nước; tạo địa bàn phân bố dân cư và kết hợp giao thông thủy, bộ, tạo thành mạng lưới giao thông thủy, bộ liên tục trong vùng. Xây dựng và tăng cường hệ thống quản lý tài nguyên nước mặt tổng hợp cho vùng dự án.

Đối với vùng đất 3 cù lao Minh, Bảo và An Hóa, dự án được xem là “chìa khóa” để ổn định sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là ngành dừa- ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương. Đồng thời, hệ thống này còn góp phần bảo vệ môi trường sinh thái, hạn chế sạt lở và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Theo Quyết định số 988/QĐ-BNNMT, ngày 24/3/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường về điều chỉnh kế hoạch đầu tư công vốn ngân sách trung ương năm 2026 (sau điều chỉnh lần 1), Dự án Quản lý nước Bến Tre- JICA3 được phân bổ 1,433 ngàn tỷ đồng; trong đó, Ban 10 được giao 1,431 ngàn tỷ đồng, Ban Quản lý dự án nông nghiệp tỉnh 2 tỷ đồng.

Việc bố trí nguồn vốn lớn, cùng với sự vào cuộc quyết liệt của bộ, ngành và địa phương cho thấy quyết tâm tháo gỡ “điểm nghẽn” của Dự án JICA3. Tuy nhiên, để đáp ứng kỳ vọng của người dân, điều quan trọng nhất vẫn là tiến độ thực hiện phải được bảo đảm, tránh tình trạng chậm trễ kéo dài như trước đây.

Bài, ảnh: THẠCH THẢO