Ngành lúa gạo Việt Nam đang nỗ lực tháo gỡ “điểm nghẽn” từ sản xuất, thu mua đến tiêu thụ. Từ việc doanh nghiệp đẩy mạnh liên kết vùng nguyên liệu, đầu tư chế biến sâu, đến sự vào cuộc của địa phương và bộ, ngành trong hoàn thiện cơ chế, mở rộng thị trường, tất cả đang hướng tới mục tiêu nâng cao giá trị hạt gạo, giữ vững đà xuất khẩu và xây dựng một hệ sinh thái lúa gạo phát triển bền vững.
 |
| Xuất khẩu gạo có giá trị cao, phù hợp với nhu cầu thị trường và ưu thế của Việt Nam ngày càng tăng mạnh. |
Nỗ lực tháo gỡ “điểm nghẽn”
Theo ngành chức năng, trước cơ hội và thách thức đan xen, xuất khẩu gạo Việt Nam cần tận dụng thời cơ, có chiến lược phát triển bài bản, lâu dài. Thời gian qua, ở góc độ doanh nghiệp, nhiều đơn vị đã chủ động đầu tư vào chế biến sâu, nâng cao chất lượng sản phẩm nhằm gia tăng giá trị xuất khẩu. Việc liên kết với nông dân để xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế ngày càng được chú trọng. Doanh nghiệp tích cực đa dạng hóa thị trường, ứng dụng công nghệ trong sản xuất, quản lý và truy xuất nguồn gốc, từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh.
Ông Phạm Thái Bình- Chủ tịch HĐQT Công ty CP Nông nghiệp công nghệ cao Trung An (TP Cần Thơ) cho biết, cộng đồng doanh nghiệp sẵn sàng phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chủ động tham gia thu mua, tạm trữ lúa cho nông dân, đặc biệt tại vùng sản xuất theo mô hình liên kết. Hiện Trung An đang triển khai liên kết thu mua khoảng 9 ngàn hecta lúa vụ Đông Xuân tại khu vực ĐBSCL, với sản lượng ước đạt 81 ngàn tấn. Nhờ tham gia chuỗi liên kết, nông dân có đầu ra ổn định hơn, với giá thu mua khoảng 6 ngàn đồng/kg đối với giống Đài Thơm 8 và có thể tăng lên 6,1-6,2 ngàn đồng/kg khi đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng.
Theo ông Bình, để mở rộng quy mô thu mua ngoài diện tích liên kết, doanh nghiệp cần được hỗ trợ nâng hạn mức tín dụng hoặc tiếp cận chính sách lãi suất ưu đãi. Ông Bình đề nghị địa phương vùng ĐBSCL đẩy nhanh tiến độ triển khai mô hình liên kết theo Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp, qua đó hình thành kênh tiêu thụ ổn định, bền vững và hạn chế tình trạng “được mùa, rớt giá” kéo dài.
Nhiều doanh nghiệp cho rằng, vấn đề đặt ra là doanh nghiệp phải giải “bài toán kép”: vừa giữ đơn hàng, vừa bảo toàn biên lợi nhuận. Do đó, việc giữ đà xuất khẩu không thể tiếp cận theo cách ngắn hạn, mà đòi hỏi giải pháp mang tính hệ thống, chuyển từ ứng phó sang chủ động thích ứng.
Vì vậy, trước hết, doanh nghiệp thay đổi cách tiếp cận thị trường xuất khẩu theo hướng quản trị bằng dữ liệu. Việc phân loại thị trường thành nhóm tăng trưởng cao, ổn định nhưng cạnh tranh lớn, rủi ro và thị trường mới nổi là bước chuyển về tư duy. Khi nguồn lực doanh nghiệp có hạn, việc đi đúng thị trường quan trọng hơn “đi nhiều thị trường”. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp tránh dàn trải, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do.
Ông Vương Quốc Nam- Phó Chủ tịch UBND TP Cần Thơ cho biết: Năm 2025, tổng diện tích gieo trồng lúa của TP Cần Thơ đạt trên 721 ngàn hecta, sản xuất bình quân hàng năm hơn 4,65 triệu tấn. Đáng chú ý, sản lượng gạo xuất khẩu đạt 1,86 triệu tấn, chiếm 23% tổng sản lượng gạo xuất khẩu của cả nước. Cần Thơ cũng đã đẩy mạnh cơ giới hóa đồng bộ, từ khâu làm đất và thu hoạch đã được máy móc đảm nhiệm; khâu gieo sạ, bón phân, phun thuốc đang chuyển dịch mạnh mẽ áp dụng theo hướng công nghệ cao.
Đồng thời, duy trì hiệu quả mô hình cánh đồng lớn với diện tích hơn 84,8 ngàn hecta. Trong đó, hơn 30% diện tích đã có sự liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, HTX và nông dân trong việc bao tiêu, tiêu thụ sản phẩm. Qua đó, giúp ổn định giá đầu ra cho nông dân, đặc biệt là trong vụ Đông Xuân 2024-2025 vừa qua.
“Cần Thơ đang tích cực triển khai đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Chúng tôi xác định đây là con đường tất yếu để nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam, đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe về xanh và bền vững của thị trường cao cấp như EU, Mỹ, Nhật Bản”- ông Vương Quốc Nam cho biết thêm.
Cơ hội chuyển mình
Trước yêu cầu nâng cao chất lượng và giá trị trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc phát triển ngành lúa gạo cần một chiến lược căn cơ, đồng bộ và dài hạn. Tại Hội nghị Thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026, nhiều ý kiến nhấn mạnh, để tháo gỡ “điểm nghẽn” và nâng tầm hạt gạo Việt Nam, cần triển khai đồng thời giải pháp từ hoàn thiện cơ chế chính sách, tổ chức lại sản xuất đến mở rộng thị trường và ứng dụng khoa học- công nghệ, qua đó tạo nền tảng vững chắc cho phát triển bền vững trong thời gian tới.
 |
| Không dừng lại ở mục tiêu xuất khẩu, gạo Việt Nam hướng đến khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế bằng chất lượng, thương hiệu và giá trị bền vững. |
Ông Trần Quốc Tuấn- Giám đốc Sở Công Thương cho rằng: Để thực hiện hiệu quả Công điện số 21/CĐ-TTg, ngày 11/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc điều hành sản xuất và tiêu thụ lúa gạo trong tình hình mới, Sở Công Thương chủ động triển khai đoàn kiểm tra, tiến hành làm việc với doanh nghiệp, HTX và thương lái. Tuy nhiên, để hạt gạo thực sự “cất cánh”, kiến nghị Bộ Công Thương và Chính phủ có cơ chế chính sách thu mua tạm trữ lúa gạo đủ mạnh cho khu vực ĐBSCL để giữ nhịp thị trường. Hỗ trợ gói lãi vay ưu đãi, cố định và mở rộng “room tín dụng” riêng cho doanh nghiệp thu mua lúa gạo. Đẩy mạnh ngoại giao kinh tế để mở rộng thị trường mới, đồng thời kết nối sâu hơn với hệ thống phân phối nội địa. Có giải pháp kiểm soát tốt gạo nhập khẩu nhưng vẫn tuân thủ các hiệp định thương mại đã ký, nhất là gạo Ấn Độ.
“Gạo không chỉ là lương thực, gạo là hồn cốt của đất và người miền Tây. Mỗi hạt gạo xuất đi mang theo niềm hy vọng của hàng ngàn hộ nông dân tại HTX. Tôi tin tưởng rằng, với sự đồng lòng của bộ, ngành trung ương, vai trò chính là Bộ Công Thương, Vĩnh Long nói riêng và khu vực ĐBSCL nói chung, cùng với cộng đồng doanh nghiệp, chúng ta sẽ xây dựng được một “hệ sinh thái lúa gạo” bền vững: doanh nghiệp có lợi nhuận, Nhà nước có ngoại tệ và nông dân có nụ cười”- ông Tuấn cho biết.
Thứ trưởng Bộ Công Thương- Phan Thị Thắng nhấn mạnh: Thời gian tới, cần tiếp tục bám sát diễn biến thị trường, điều hành linh hoạt hoạt động xuất khẩu gạo. Thứ trưởng đề nghị rà soát việc thực hiện Chiến lược xuất khẩu gạo đến năm 2030, tăng cường phối hợp với địa phương trong tổ chức triển khai; doanh nghiệp cần chủ động kế hoạch, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh. Cần đánh giá đầy đủ khả năng tận dụng các FTA, tăng cường phổ biến quy định và ưu đãi để địa phương, doanh nghiệp khai thác hiệu quả thị trường tiềm năng.
Có thể thấy rằng, khi những “điểm nghẽn” từng bước được tháo gỡ, cùng với sự đồng hành chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân, ngành lúa gạo Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển mình mạnh mẽ. Không chỉ dừng lại ở mục tiêu xuất khẩu, gạo Việt Nam còn hướng đến khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế bằng chất lượng, thương hiệu và giá trị bền vững. Đây là câu chuyện kinh tế, hành trình nâng tầm nông nghiệp, cải thiện sinh kế cho hàng triệu nông dân và lan tỏa hình ảnh một Việt Nam xanh, trách nhiệm và hội nhập sâu rộng.
Bài, ảnh: THẢO LY
