Xung đột Trung Đông không chỉ là phép thử đối với sức chống chịu của chuỗi cung ứng toàn cầu, mà còn đặt ngành nông nghiệp Việt Nam trước yêu cầu cấp bách phải tái cấu trúc theo hướng bền vững, giá trị cao.
 |
| Trong xuất khẩu nông, lâm, thủy sản quý I/2026, nhiều nhóm hàng chủ lực tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tích cực - Ảnh: VGP/Đỗ Hương |
Xuất nhập khẩu quý I/2026: Tăng trưởng nhưng áp lực chi phí gia tăng
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong quý I/2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt khoảng 14-15 tỷ USD, tăng trên 20% so với cùng kỳ năm 2025. Trong đó, nhiều nhóm hàng chủ lực tiếp tục duy trì đà tăng trưởng tích cực như rau quả, cà phê, gạo và thủy sản.
Ở chiều ngược lại, nhập khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt trên 10 tỷ USD, chủ yếu là nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất như thức ăn chăn nuôi, ngô, đậu tương, gỗ nguyên liệu… Điều này cho thấy mức độ phụ thuộc lớn của ngành vào nguồn cung bên ngoài.
Đáng chú ý, dù kim ngạch xuất khẩu tăng, nhưng lợi nhuận của doanh nghiệp đang chịu sức ép lớn do chi phí logistics và nhiên liệu leo thang trong bối cảnh xung đột Trung Đông kéo dài. Một số doanh nghiệp thủy sản cho biết chi phí vận chuyển sang châu Âu và Mỹ đã tăng 20-30% so với cuối năm 2025, làm giảm đáng kể biên lợi nhuận.
Bà Dương Hồng Loan, Viện trưởng Viện Sáng kiến Việt Nam, nhận định: "Xung đột Trung Đông đang tạo ra một cú sốc lan tỏa rất rõ rệt đến ngành nông nghiệp và thực phẩm Việt Nam, không chỉ ở chi phí mà còn ở cấu trúc vận hành của toàn chuỗi".
Theo bà Loan, cú sốc lần này cũng "soi chiếu" rõ mô hình xuất khẩu giá trị thấp. Hiện khoảng 60% nông sản xuất khẩu vẫn ở dạng thô hoặc sơ chế, khiến giá trị gia tăng hạn chế và dễ tổn thương trước biến động chi phí.
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết ngành đã sớm nhận diện những khó khăn của năm 2026. "Ngay từ đầu năm, chúng tôi đã nhận định năm 2026 sẽ khó khăn hơn 2025, và đến thời điểm này những thách thức đó đang dần bộc lộ rõ", ông Tiến nói.
Theo Thứ trưởng, xung đột Trung Đông tác động trực tiếp tới các yếu tố đầu vào như xăng dầu, phân bón, từ đó làm gia tăng chi phí sản xuất nông nghiệp. "Những biến động này chắc chắn sẽ ảnh hưởng nhất định đến sản xuất nông nghiệp Việt Nam", ông nhấn mạnh, đồng thời cho rằng cần chủ động kịch bản ứng phó để giảm thiểu rủi ro cho toàn chuỗi ngành hàng.
Trước diễn biến khó lường của địa chính trị, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng 3 kịch bản tăng trưởng tương ứng với mức độ kéo dài của xung đột Trung Đông.
Kịch bản ngắn hạn, khi xung đột sớm hạ nhiệt, hoạt động xuất khẩu có thể duy trì đà tăng trưởng khoảng 6-8%, nhờ tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) và nhu cầu thị trường phục hồi.
Kịch bản trung hạn, nếu xung đột kéo dài, chi phí logistics duy trì ở mức cao, tăng trưởng xuất khẩu có thể chậm lại, chỉ đạt khoảng 4-6%. Khi đó, áp lực sẽ dồn vào các ngành sử dụng nhiều vận tải như thủy sản, rau quả tươi.
Kịch bản dài hạn, trong trường hợp xung đột leo thang, chuỗi cung ứng toàn cầu bị tái cấu trúc sâu, ngành nông nghiệp Việt Nam có thể đối mặt với nguy cơ suy giảm tăng trưởng. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để tái định hình theo hướng bền vững, giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch và thị trường truyền thống.
 |
| Thời điểm này là cơ hội để nông nghiệp Việt chuyển từ phụ thuộc sang tự chủ, từ giá trị thấp sang giá trị cao trong chuỗi cung ứng - Ảnh: VGP/Đỗ Hương |
Từ "ứng phó" sang "chủ động"
Để nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc địa chính trị, các chuyên gia cho rằng cần đồng bộ giải pháp ở cả cấp vĩ mô và vi mô.
Ở cấp quản lý, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng logistics, đặc biệt là hệ thống kho lạnh và vận tải chuyên dụng; phát triển năng lượng sạch trong nông nghiệp; xây dựng hệ thống cảnh báo sớm rủi ro chuỗi cung ứng.
Ở cấp doanh nghiệp, cần chuyển đổi tư duy từ "sản xuất cái mình có" sang "sản xuất theo nhu cầu thị trường"; tăng cường ứng dụng dữ liệu, dự báo; đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị để kiểm soát chất lượng và chi phí.
Ở góc độ doanh nghiệp, bà Dương Hồng Loan cho rằng cần tiếp cận theo ba tầng kịch bản.
"Ở ngắn hạn, doanh nghiệp cần ứng phó linh hoạt: tối ưu chi phí logistics, đa dạng hóa nguồn cung đầu vào, tận dụng FTA để mở rộng thị trường", bà nói, đồng thời dẫn chứng nhiều doanh nghiệp thủy sản đã chuyển hướng sang Nhật Bản, Hàn Quốc khi chi phí vận chuyển sang EU tăng cao.
Trong trung hạn, doanh nghiệp cần thích ứng có chiến lược, bao gồm đa dạng hóa thị trường, đầu tư chế biến sâu để giảm phụ thuộc vào logistics. "Thay vì xuất khẩu trái cây tươi, có thể chuyển sang sản phẩm đông lạnh, nước ép hoặc chế biến để kéo dài thời gian bảo quản và gia tăng giá trị", bà Loan gợi ý.
Về dài hạn, bà nhấn mạnh yêu cầu tái cấu trúc toàn diện: "Cần chuyển từ xuất khẩu thô sang xuất khẩu có thương hiệu, từ tăng trưởng theo sản lượng sang tăng trưởng theo giá trị; đồng thời phát triển năng lượng tái tạo và chuỗi cung ứng nội địa".
Trong bối cảnh nông nghiệp vẫn đóng góp khoảng 11-12% GDP và giữ vai trò trụ cột của nền kinh tế, những biến động từ xung đột Trung Đông là lời cảnh báo rõ ràng về mức độ phụ thuộc của ngành vào các yếu tố bên ngoài.
Tuy nhiên, như nhận định của các chuyên gia, đây cũng là cơ hội để ngành nông nghiệp Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ hơn.
"Cú sốc địa chính trị lần này không chỉ là thách thức, mà còn là cơ hội để nông nghiệp Việt chuyển từ phụ thuộc sang tự chủ, từ giá trị thấp sang giá trị cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu", bà Dương Hồng Loan nhấn mạnh.
Với những "chẩn đoán" đúng và "đơn thuốc" phù hợp, ngành nông nghiệp hoàn toàn có thể biến thách thức thành động lực, hướng tới mục tiêu tăng trưởng bền vững trong năm 2026 và những năm tiếp theo.
Ở góc độ điều hành, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng cho rằng tác động trực tiếp của xung đột Trung Đông tới xuất khẩu nông sản Việt Nam không quá lớn, song rủi ro gián tiếp từ chi phí năng lượng và logistics là rất đáng lưu ý.
"Thách thức từ xung đột Trung Đông là phép thử cho bản lĩnh và sức sáng tạo của ngành", Bộ trưởng nhấn mạnh, đồng thời yêu cầu toàn ngành xây dựng kịch bản tăng trưởng chủ động, không thể ứng phó theo cách cũ.
Theo ông, trong ngắn hạn cần ưu tiên ổn định sản xuất, thúc đẩy xuất khẩu gắn với tiêu thụ nội địa, trong khi về dài hạn phải tái cấu trúc ngành theo hướng nâng cao giá trị và tăng tính tự chủ, nhằm giữ vững vai trò "trụ đỡ" của nền kinh tế trong bối cảnh nhiều bất định toàn cầu.
Theo Đỗ Hương/baochinhphu.vn
