Đưa tri thức cổ vào không gian số

Sách lá buông- một loại sách cổ gắn bó lâu đời trong đời sống văn hóa, tinh thần và thể hiện rõ nhất trong tôn giáo của đồng bào Khmer Nam Bộ vẫn được gìn giữ tại nhiều ngôi chùa Khmer trên địa bàn tỉnh.

Không chỉ là kho tư liệu có giá trị về giáo lý, luật tục và tri thức dân gian, sách còn là di sản tinh thần kết nối các thế hệ được chư tăng, phật tử ra sức bảo quản và từng bước đưa vào môi trường số để lưu giữ trước sự bào mòn của thời gian.

Nỗ lực bảo quản sách lá buông bằng phương pháp phòng mối mọt, kiểm tra và vệ sinh tủ sách định kỳ của Đại đức Thạch Si Sa Vách.

Gìn giữ giá trị sách lá buông

Ở tuổi 85, ông Kim Nghị- Phó Ban Quản trị chùa Kỳ Son (xã Ngãi Tứ) vẫn đều đặn đọc sách lá buông mỗi khi đến chùa.

Với ông, đó không chỉ là thói quen mà còn là cách thức lĩnh hội kiến thức của cha ông đã dày công gìn giữ qua bao thế hệ. Ông là một trong số ít người hiện nay còn đọc thông thạo loại sách cổ này.

Theo ông Nghị, sách lá buông (Sāstrā Sleuk Rith) là một loại sách cổ được tạo tác từ lá của cây buông (nhiều nơi còn gọi là cây cọ, cây bối, cây kè) tiếng Khmer gọi là Đơm Thrăng, phổ biến nhất vào khoảng thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và gắn bó lâu đời trong đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào Khmer.

Để có được những trang sách, người xưa phải trải qua nhiều công đoạn bằng phương pháp thủ công thật tỉ mỉ từ chặt- phơi- buộc thẳng- bào phẳng rồi mới khắc chữ.

Hòa thượng Thạch Nhơn- Trụ trì chùa Kỳ Son cho biết: Chữ khắc trên sách lá buông thường là chữ Pali hoặc chữ Khmer cổ, có nhiều cấu trúc từ khác biệt so với chữ Khmer hiện hành.

Có lẽ, thời đó hệ thống ngữ pháp chưa được quy chuẩn người khắc chữ nghe và hiểu sao thì khắc vậy, nên việc đọc sách lá buông cũng trở nên khó khăn và thử thách với người mới tiếp cận.

Vì thế, trước mỗi dịp Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay, các vị sư ở chùa thường dành 10-15 ngày để luyện đọc kinh lá buông, bảo đảm bài thuyết giảng diễn ra trang nghiêm và liên tục.

Tại chùa Samrong-Ek (phường Nguyệt Hóa), nơi hiện lưu giữ số lượng lớn sách lá buông đang thu hút nhiều khách du lịch và các nhà nghiên cứu.

Đại đức Kim Thanh Hiền- Sư cả nhì chùa Samrong-Ek cho biết: Những bộ sách lá buông đã có mặt từ rất lâu đời, do các vị trụ trì đời trước thỉnh về từ nhiều nơi nhằm phục vụ việc học tập của chư tăng.

Dù kinh in giấy ngày nay phổ biến, nhà chùa vẫn giữ nguyên trạng kinh lá buông như một cách tri ân và tôn kính thế hệ tiền nhân, bởi đây chính là nguồn tư liệu quý về giáo lý Phật giáo, chuyện tiền thân, tích truyện, luật tục và những lời răn dạy của người xưa mang đậm tính nhân văn.

Đưa di sản vào môi trường số

Nhờ lưu giữ số lượng lớn sách lá buông, năm 2025, chùa Samrong-Ek trở thành địa chỉ thu hút nhóm nghiên cứu của Trường ĐH Trà Vinh thực hiện Dự án “Số hóa sách lá buông nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của người Khmer tại chùa Samrong-Ek, phường Nguyệt Hóa, tỉnh Vĩnh Long”, do Quỹ Sáng kiến địa phương của Đại Sứ quán Canada tại Việt Nam tài trợ.

TS Huỳnh Sang- Phó Trưởng nhóm chuyên môn dự án cho biết: Nhóm đã khảo sát, phân loại, chụp bản thảo và xây dựng cơ sở dữ liệu số cho 90 bộ sách, gồm Tích truyện, Chuyện tiền thân, Trước tác, Giáo điều và Thuật thánh điển.

Thầy Sơn Sau, thành viên của nhóm chia sẻ: Nhiều bộ sách bị lẫn lộn, phải đọc kỹ mới phân loại được theo từng chủ đề.

Càng nghiên cứu, tôi càng cảm phục công phu của người xưa khi khắc từng nét chữ nhỏ li ti lên lá buông. Đặc biệt, người xưa không đánh số mà dùng phụ âm Khmer từ “Ko” đến “O”, tạo nên hệ thống phân trang rất riêng biệt.

Song song với nỗ lực số hóa tại chùa Samrong-Ek, chùa Kỳ Son cũng đang tìm cách duy trì công tác bảo quản sách lá buông.

Đại đức Thạch Si Sa Vách- Phó Chánh Văn phòng Hội Đoàn kết sư sãi yêu nước tỉnh cho biết: Hàng năm, Bảo tàng Lịch sử và Văn hóa tỉnh cử cán bộ đến kiểm tra tủ sách, vệ sinh, xử lý mối mọt và hướng dẫn vị trí đặt tủ phù hợp.

Không chỉ bảo quản, chùa Kỳ Son còn chú trọng truyền thụ tri thức cổ cho thế hệ trẻ. Thầy Kim Siêu- giáo viên dạy chữ Khmer tại chùa Kỳ Son cho biết: Việc duy trì thói quen đọc sách lá buông giúp người học hiểu rõ ngữ âm và chữ viết cổ, đồng thời tiếp nhận những giá trị đạo đức mà sách muốn truyền tải.

Bài, ảnh: SỐC KHA- SÂM BÁT